Đại Hồng Môn là cổng chính của lăng vua Minh Mạng ở Huế, có ba lối đi nhưng cửa giữa chỉ mở đúng một lần, khi đưa linh cữu nhà vua vào lăng, rồi đóng lại mãi mãi. Khách tham quan đi qua hai cổng phụ hai bên. Đó là ví dụ rõ nhất cho một nét đặc biệt của lăng tẩm Huế: cổng không chỉ để đi qua, mà để kể về sự chia tách giữa người sống và người đã khuất.
Lăng tẩm Huế: kiến trúc của một hành trình
Các vua triều Nguyễn thường cho xây lăng từ khi còn sống, chọn đất ở vùng đồi núi, sông nước phía tây và tây nam Kinh thành. Mỗi lăng là một quần thể gồm khu tẩm (nơi thờ) và khu lăng (nơi an táng), nối với nhau bằng sân, hồ, cầu, và một chuỗi cổng.
Người đi trong lăng đi theo một trục, qua từng lớp cổng. Mỗi lớp là một bậc của nghi lễ: từ ngoài vào sân chầu, qua nhà bia, qua khu điện thờ, rồi tới nơi yên nghỉ. Hiểu chuỗi cổng là hiểu cách triều Nguyễn tổ chức không gian tưởng niệm.
Lăng Minh Mạng: chuỗi cổng đối xứng
Lăng Minh Mạng (Hiếu lăng) được xây trong khoảng năm 1840–1843, khởi công dưới thời Minh Mạng và hoàn thành dưới thời Thiệu Trị. Quần thể nằm đối xứng tuyệt đối qua một trục chính dài, là lăng có bố cục chặt chẽ nhất trong các lăng Huế.
| Thứ tự | Công trình | Vai trò |
|---|---|---|
| 1 | Đại Hồng Môn (giữa), Tả Hồng Môn, Hữu Hồng Môn | Cổng chính vào lăng |
| 2 | Sân chầu (Bái Đình) | Hai hàng tượng quan, voi, ngựa đá |
| 3 | Bi Đình | Nhà bia ghi công đức nhà vua |
| 4 | Hiển Đức Môn | Cổng vào khu điện thờ |
| 5 | Điện Sùng Ân | Nơi thờ vua và hoàng hậu |
| 6 | Hoàng Trạch Môn | Cổng phía sau khu điện thờ |
| 7 | Cầu Trung Đạo, Minh Lâu | Cầu qua hồ Trừng Minh, lầu ngắm cảnh |
| 8 | Cầu Thông Minh Chính Trực, Bửu Thành | Lối tới vòng tường tròn bao quanh mộ vua |
Đại Hồng Môn
Đại Hồng Môn là một cổng lớn có ba lối, trên có lầu nhiều tầng mái, trang trí đắp nổi rồng, mây, hoa lá. Lối giữa dành cho linh cữu nhà vua. Sau khi lễ an táng xong, lối giữa được đóng lại, không mở nữa. Từ đó mọi người, kể cả các vua kế vị khi về tế lễ, đi qua hai cổng phụ Tả Hồng Môn và Hữu Hồng Môn ở hai bên.
Ý nghĩa của tục này khá rõ: con đường giữa chỉ dành cho người đã khuất, người sống không bước lên. Ngày nay du khách vẫn đi qua cổng phụ, và nhìn qua khe cửa giữa đóng kín là một trong những khoảnh khắc ấn tượng ở lăng Minh Mạng.
Hiển Đức Môn và Hoàng Trạch Môn
Qua sân chầu và Bi Đình, khách lên các bậc thềm tới Hiển Đức Môn, cổng vào khu điện Sùng Ân. Sau điện là Hoàng Trạch Môn, cổng mở ra phía hồ, dẫn xuống cầu Trung Đạo. Tên các cổng mang ý tốt lành: "Hiển Đức" là làm sáng đức, "Hoàng Trạch" là ân trạch của vua.
Bửu Thành: cổng đồng cuối cùng
Cuối trục là Bửu Thành, vòng tường tròn bao quanh nấm mộ vua, nằm trên một quả đồi nhỏ giữa hồ Tân Nguyệt hình trăng lưỡi liềm. Cửa vào Bửu Thành là cánh cửa đồng, theo nhiều tài liệu giới thiệu, chỉ được mở vào dịp giỗ vua để con cháu và triều thần vào làm lễ. Khách tham quan đứng ngoài cửa.
Những cổng ở các lăng khác
- Lăng Tự Đức (Khiêm lăng): cổng chính Vụ Khiêm Môn mở vào khu vườn lăng rộng, có hồ Lưu Khiêm, nhà thuỷ tạ. Chữ "Khiêm" xuất hiện trong tên gần như mọi công trình ở đây, gắn với tính cách và ý thích của vua Tự Đức.
- Lăng Gia Long (Thiên Thọ lăng): nằm xa trung tâm, giữa vùng đồi núi, cổng và sân chầu mộc mạc hơn, hoà vào cảnh thiên nhiên.
- Lăng Khải Định (Ứng lăng): xây đầu thế kỷ 20, dùng bê tông, kính màu, sành sứ, pha phong cách châu Âu và Á Đông. Cổng và các bậc thềm dốc dẫn lên cao.
- Lăng Thiệu Trị (Xương lăng): bố cục hai trục song song cho khu lăng và khu tẩm, với các cổng riêng.
Mỗi lăng phản ánh tính cách của vị vua và thời đại xây dựng. Nhìn cổng là thấy được phần lớn điều đó: cổng lăng Minh Mạng uy nghi, đối xứng; cổng lăng Tự Đức thơ mộng; cổng lăng Khải Định cầu kỳ, lai Âu Á.
Đi lăng tẩm Huế: vài kinh nghiệm
- Chọn hai, ba lăng trong một ngày, vì các lăng cách nhau khá xa. Minh Mạng, Tự Đức và Khải Định là ba lăng khác nhau nhất, hợp để so sánh.
- Đi sáng sớm hoặc chiều muộn, tránh nắng gắt, nhất là ở lăng Khải Định có nhiều bậc thềm.
- Đi đúng lối theo chỉ dẫn, không trèo qua cổng đóng, không ngồi lên tượng đá.
- Ăn mặc lịch sự, đây là nơi an táng, nên giữ yên lặng ở khu điện thờ và Bửu Thành.
- Kiểm tra vé và giờ mở cửa trên trang của Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế; có loại vé kết hợp nhiều điểm.
Góc nhìn hôm nay
Đứng trước cánh cửa giữa đã đóng hơn một trăm tám mươi năm của Đại Hồng Môn, người ta dễ hiểu vì sao kiến trúc lăng tẩm Huế được đánh giá cao: nó dùng chính những cánh cổng để nói điều mà lời không nói. Có những lối chỉ đi một lần. Có những cánh cửa đóng lại để người sống biết dừng ở đâu.
Câu hỏi thường gặp
Đại Hồng Môn là gì?
Đại Hồng Môn là cổng chính của lăng vua Minh Mạng ở Huế, có ba lối đi. Lối giữa chỉ mở một lần khi đưa linh cữu vua vào lăng rồi đóng lại vĩnh viễn; mọi người đi qua hai cổng phụ Tả Hồng Môn và Hữu Hồng Môn.
Lăng Minh Mạng xây năm nào?
Lăng Minh Mạng được xây trong khoảng năm 1840–1843, khởi công dưới thời vua Minh Mạng và hoàn thành dưới thời vua Thiệu Trị.
Bửu Thành trong lăng Huế là gì?
Bửu Thành là vòng tường bao quanh nấm mộ vua. Ở lăng Minh Mạng, Bửu Thành hình tròn nằm trên đồi giữa hồ Tân Nguyệt, cửa đồng theo nhiều tài liệu chỉ mở vào dịp giỗ vua.
Nên tham quan lăng nào ở Huế?
Nếu chỉ có một ngày, lăng Minh Mạng, Tự Đức và Khải Định là ba lăng khác nhau rõ nhất về kiến trúc, phù hợp để so sánh: uy nghi đối xứng, thơ mộng, và pha trộn Âu Á.