Cổng đình, cổng chùa Nam Bộ thường rực rỡ hơn miền Bắc: tam quan xây gạch và vữa, mái cong nhiều tầng, đắp rồng phượng nổi, khảm mảnh sành sứ nhiều màu, có nơi pha cả cột và vòm kiểu châu Âu. Chùa Khmer lại có kiểu cổng riêng với rắn thần Naga và chim thần Krud. Sự đa dạng ấy phản ánh lịch sử khai phá vùng đất mới, nơi người Việt, người Hoa, người Khmer và ảnh hưởng phương Tây gặp nhau.
Vùng đất mới, kiến trúc pha trộn
Nam Bộ được người Việt khai phá mạnh từ thế kỷ 17–18. Cùng thời, nhiều cộng đồng người Hoa di cư tới, lập phố chợ ở Chợ Lớn, Mỹ Tho, Biên Hoà, Hà Tiên. Người Khmer đã sinh sống lâu đời ở các vùng đồng bằng và giồng cát ven biển. Thế kỷ 19–20, ảnh hưởng của Pháp đến cùng vật liệu mới: xi măng, gạch men, kính màu.
Cổng đình, cổng chùa ở Nam Bộ vì thế không có một khuôn mẫu chung. Nhưng có vài nét dễ nhận ra so với miền Bắc:
- Màu sắc mạnh: đỏ, vàng, xanh lục, xanh lam.
- Trang trí đắp nổi nhiều, phủ kín mặt cổng.
- Kỹ thuật khảm sành sứ (miểng sành) phổ biến.
- Chữ Hán đi cùng chữ Quốc ngữ trên cổng.
- Ít dùng gỗ cho cổng, nhiều gạch vữa và xi măng vì khí hậu nóng ẩm, mối mọt.
Khảm sành sứ: tranh ghép từ mảnh vỡ
Khảm sành sứ là kỹ thuật dùng mảnh chén, đĩa, bình gốm sứ vỡ, cắt gọt thành miếng nhỏ, gắn lên lớp vữa còn ướt để tạo hình rồng, phượng, hoa lá, mây. Màu men của mảnh sứ không phai dưới nắng mưa nên cổng trăm năm vẫn rực rỡ.
Kỹ thuật này có liên hệ với nghệ thuật trang trí của người Hoa vùng Phúc Kiến, Quảng Đông, được thợ người Việt và người Hoa ở Nam Bộ cũng như ở Huế phát triển. Ở Huế, nhiều lăng tẩm, cung điện thời Nguyễn dùng khảm sành sứ rất đẹp; ở Nam Bộ, kỹ thuật này đi vào đình, chùa, miếu làng.
Những cổng tiêu biểu
| Công trình | Nơi | Điều đáng xem ở cổng |
|---|---|---|
| Chùa Giác Lâm | TP.HCM | Một trong những chùa cổ nhất Sài Gòn – Gia Định (khởi dựng năm 1744), tam quan kiểu Nam Bộ |
| Đình Minh Hương Gia Thạnh | Chợ Lớn, TP.HCM | Đình của cộng đồng Minh Hương, cổng và mái trang trí gốm, đắp nổi |
| Hội quán Thiên Hậu (chùa Bà Thiên Hậu) | Chợ Lớn, TP.HCM | Mái và cổng có tượng gốm nhiều màu, phong cách người Hoa Quảng Đông |
| Chùa Vĩnh Tràng | Mỹ Tho | Tam quan khảm sành sứ, mặt tiền pha kiến trúc Á – Âu |
| Đình Bình Thủy | Cần Thơ | Đình Nam Bộ cổ, cổng và mặt tiền pha trộn, khuôn viên rộng |
Chùa Vĩnh Tràng là ví dụ rõ nhất của sự pha trộn: mặt tiền có vòm cuốn, cột kiểu châu Âu, nhưng mái, hoạ tiết, chữ và cách bài trí vẫn là của chùa Việt. Cổng tam quan khảm sành sứ của chùa được rất nhiều người chụp ảnh.
Cổng chùa Khmer: rắn thần và chim thần
Chùa của người Khmer Nam Bộ thuộc Phật giáo Nam tông (Theravada), có kiến trúc khác hẳn chùa Việt. Cổng chùa Khmer thường:
- Có mái nhọn nhiều tầng, đỉnh vút cao như ngọn tháp.
- Hai bên lối vào là thân rắn thần Naga uốn lượn, đầu nhiều đầu xoè ra như quạt. Naga trong văn hoá Khmer gắn với nước, với sự che chở Đức Phật.
- Có tượng chim thần Krud (Garuda) hoặc các vị thần nâng đỡ mái.
- Màu vàng, cam, đỏ chủ đạo.
Ở Sóc Trăng, Trà Vinh, có nhiều chùa Khmer cổ như chùa Dơi (Mahatup), chùa Âng, chùa Kh'leang. Chùa Chén Kiểu ở Sóc Trăng nổi tiếng vì gắn chén đĩa lên tường và cổng thay cho khảm mảnh, tạo ra lối trang trí độc đáo.
Khi vào chùa Khmer, khách nên ăn mặc kín đáo, cởi giày trước khi vào chánh điện, không chạm vào đầu các chú tiểu, và hỏi trước khi chụp ảnh sư sãi.
Đình Nam Bộ: cổng của làng khẩn hoang
Đình làng Nam Bộ thờ Thành hoàng bổn cảnh, nhiều đình thờ thêm các bậc tiền hiền, hậu hiền là những người có công khai phá. Cổng đình thường là tam quan xây gạch, mái ngói ống hoặc ngói âm dương, đắp rồng chầu trên nóc. Trên cổng có tên đình bằng chữ Hán và chữ Quốc ngữ, hai bên có câu đối.
So với đình Bắc Bộ, đình Nam Bộ thường thấp hơn, khuôn viên rộng hơn, nhiều cây xanh, nhiều nơi có sân khấu hát bội trước đình. Lễ Kỳ yên hằng năm là dịp cổng đình mở rộng, cả làng về dự.
Đọc chữ trên cổng Nam Bộ
Một nét riêng thú vị: nhiều cổng đình, cổng chùa Nam Bộ ghi tên bằng chữ Quốc ngữ từ rất sớm, có khi từ đầu thế kỷ 20, kèm chữ Hán. Có cổng ghi năm xây, tên những người đóng góp, tên làng xưa. Ghi chép những dòng chữ ấy là một cách lưu giữ lịch sử địa phương, nhất là ở những làng đã đổi tên nhiều lần qua các đợt sáp nhập hành chính.
Góc nhìn hôm nay
Nhiều cổng chùa, đình ở Nam Bộ đã được xây lại bằng bê tông, sơn màu mới, mất đi lớp khảm sành sứ cũ. Những cổng còn giữ được khảm gốc là tài sản đáng quý. Nếu đi chụp ảnh, nên đến lúc sáng sớm hoặc chiều muộn, khi nắng nghiêng làm lấp lánh mặt men sứ và màu sắc không bị cháy.
Một lộ trình gợi ý cho người ở TP.HCM: buổi sáng đi chùa Giác Lâm, trưa vào Chợ Lớn xem Hội quán Thiên Hậu và đình Minh Hương Gia Thạnh, hôm sau xuống Mỹ Tho xem chùa Vĩnh Tràng. Ba nơi, ba kiểu cổng, cho thấy rõ Nam Bộ đã gom nhiều dòng văn hoá vào cùng một khung cửa như thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Cổng chùa Nam Bộ khác miền Bắc thế nào?
Cổng chùa Nam Bộ thường dùng gạch vữa và xi măng nhiều hơn gỗ, màu sắc rực rỡ, đắp nổi và khảm sành sứ nhiều, có nơi pha kiến trúc châu Âu. Cổng chùa Bắc Bộ trầm hơn, nhiều gỗ, mái ngói nâu.
Khảm sành sứ là gì?
Là kỹ thuật cắt mảnh chén, đĩa, bình gốm sứ vỡ rồi gắn lên vữa ướt tạo thành hình rồng, phượng, hoa lá. Men sứ không phai nên cổng trăm năm vẫn giữ màu.
Rắn thần Naga ở cổng chùa Khmer có ý nghĩa gì?
Naga là rắn thần nhiều đầu trong văn hoá Khmer và Phật giáo Nam tông, gắn với nước và sự che chở Đức Phật. Thân Naga thường uốn dọc hai bên lối vào, đầu xoè ra như quạt.
Chùa Vĩnh Tràng có gì đặc biệt?
Chùa Vĩnh Tràng ở Mỹ Tho nổi tiếng với mặt tiền pha kiến trúc Á – Âu và cổng tam quan khảm sành sứ rực rỡ, là một trong những ngôi chùa được chụp ảnh nhiều nhất miền Tây.