Khắp châu Á, cánh cửa là chỗ người ta đặt lời chúc và biểu tượng: người Hoa dán chữ Phúc ngược để "phúc đến", người Nhật treo rèm noren ở lối vào cửa hàng, người Hàn dán câu chúc Lập xuân lên cửa, người Ấn vẽ kolam bằng bột gạo trước ngưỡng mỗi sáng, người Bali đi qua cổng chẻ đôi candi bentar. Mỗi tục là một cách khác nhau để biến ngưỡng cửa thành nơi đón điều lành.
Trung Hoa: chữ Phúc dán ngược và cửa son đinh vàng
Chữ Phúc lộn ngược
Dịp Tết Nguyên đán, nhiều gia đình người Hoa dán chữ 福 (Phúc) trên giấy đỏ lên cửa, và có khi dán lộn ngược. Lý do là một lối chơi chữ: trong tiếng Hán, "phúc ngược" (福倒, fú dào) đọc gần giống "phúc đến" (福到, fú dào). Dán ngược chữ Phúc là nói rằng phúc đã đến nhà.
Tuy vậy, theo nhiều người, chữ Phúc trên cửa chính nên dán xuôi, vì cửa chính là nơi trang nghiêm, đón khách; chữ Phúc ngược thường dán ở thùng gạo, tủ, thùng rác (với ý "đổ" đi thì phúc vẫn "đến"). Tục này mỗi vùng mỗi khác. Ở Việt Nam, cộng đồng người Hoa và nhiều gia đình Việt cũng dán chữ Phúc dịp Tết.
Cửa son và hàng đinh
Cửa cung điện, phủ đệ Trung Hoa xưa thường sơn đỏ son, gắn những hàng đinh đồng hoặc đinh mạ vàng tròn nhô lên. Ở Tử Cấm Thành Bắc Kinh, nhiều cửa có chín hàng, mỗi hàng chín đinh, tổng 81 đinh, vì số chín được coi là số dương lớn nhất, gắn với hoàng đế. Cửa nhà quan có ít hàng đinh hơn theo phẩm trật. Hàng đinh ban đầu là để giữ các tấm ván cửa, sau thành biểu tượng địa vị.
"Châu môn" (cửa son) trở thành cách gọi nhà quyền quý trong văn chương cổ. Trong thơ Đỗ Phủ có câu nổi tiếng nói về cảnh "cửa son rượu thịt ôi" đối lập với cảnh nghèo khổ ngoài đường, dùng hình ảnh cánh cửa đỏ để nói về bất công.
Nhật Bản: rèm noren và cửa trượt
Noren là tấm rèm vải ngắn treo ở lối vào cửa hàng, quán ăn, nhà tắm công cộng, đôi khi trong nhà ở. Rèm thường xẻ thành hai hoặc nhiều vạt từ dưới lên, in tên cửa hàng, biểu tượng gia tộc hoặc hoa văn.
| Noren làm gì | Ý nghĩa |
|---|---|
| Che nắng, gió, bụi | Công năng ban đầu |
| Báo hiệu cửa hàng đang mở | Treo noren lên là mở cửa, cất noren vào là đóng cửa |
| Mang tên, biểu tượng cửa hàng | Uy tín, thương hiệu; cửa hàng lâu đời rất quý tấm noren của mình |
| Chia không gian | Trong nhà, noren ngăn bếp với phòng khách mà vẫn thoáng |
Trong tiếng Nhật, cụm "chia noren" (noren-wake) chỉ việc chủ cửa hàng cho phép một người học việc lâu năm mở cửa hàng riêng mang cùng tên, một hình thức truyền nghề. Tấm rèm vải ở lối vào vì thế gắn với danh dự của cả một dòng nghề.
Nhà Nhật truyền thống còn có cửa trượt fusuma (giấy dày, trang trí) và shoji (giấy mỏng trên khung gỗ ô lưới). Cửa trượt ngang không cần không gian mở cánh, rất hợp với nhà nhỏ.
Hàn Quốc: câu chúc Lập xuân trên cửa
Vào tiết Lập xuân (khoảng ngày 4 tháng 2 dương lịch), nhiều gia đình Hàn dán lên cửa hoặc cột nhà tấm giấy viết câu chúc, gọi là ipchunchuk. Câu phổ biến nhất là 立春大吉 建陽多慶, đọc theo âm Hán Việt là "Lập xuân đại cát, kiến dương đa khánh", nghĩa là đầu xuân đại cát, đón khí dương nhiều điều mừng. Tục này gần với câu đối Tết của người Việt và xuân liên của người Hoa, nhưng gắn với tiết khí Lập xuân thay vì ngày Tết.
Ấn Độ: kolam, rangoli và dây lá xoài
Kolam trước ngưỡng cửa
Ở miền nam Ấn Độ, nhất là bang Tamil Nadu, phụ nữ trong nhà thường dậy sớm vẽ kolam trước ngưỡng cửa: những hoạ tiết hình học đối xứng bằng bột gạo trắng, vẽ bằng tay trên nền đất vừa vẩy nước. Người ta nói bột gạo còn là thức ăn cho kiến, chim, như một cách chia sẻ với muôn loài. Kolam bị dẫm qua, bị gió thổi, và hôm sau lại được vẽ mới.
Ở miền bắc và tây Ấn Độ có tục tương tự gọi là rangoli, dùng bột màu, hoa, gạo màu, đặc biệt rực rỡ vào lễ Diwali.
Toran: dây lá xoài trên khung cửa
Nhiều nhà Ấn Độ treo toran, dây kết lá xoài tươi hoặc hoa cúc vạn thọ, ngang phía trên khung cửa vào những dịp lễ, cưới hỏi, vào nhà mới. Lá xoài được coi là biểu tượng của sự may mắn, sinh sôi. Chữ "toran" có liên hệ với torana, cổng nghi lễ cổ của Ấn Độ.
Bali: cổng chẻ đôi candi bentar
Ở Bali (Indonesia), lối vào đền và nhiều khu nhà truyền thống có cổng candi bentar: một khối cổng cao như bị chẻ đôi từ đỉnh xuống, hai nửa đứng đối xứng, lối đi ở giữa. Theo cách giải thích phổ biến, hai nửa cổng tượng trưng cho sự cân bằng của các mặt đối lập. Đi sâu hơn vào đền là cổng kori agung, cổng có mái, có cửa, dẫn vào khu thiêng nhất.
Trước cổng nhà, người Bali đặt canang sari mỗi ngày, những khay nhỏ đan bằng lá dừa đựng hoa, gạo, hương, dâng lên thần linh. Đi trên phố ở Bali, phải bước cẩn thận để không dẫm lên những khay lễ nhỏ ấy.
So sánh với tục Việt
- Chữ Phúc, câu chúc Lập xuân, xuân liên đều gần với câu đối Tết của người Việt.
- Kolam vẽ mới mỗi sáng gợi nhớ tục quét sân, rắc vôi bột trước cửa nhà quê xưa.
- Noren treo lên là mở hàng giống tục "tháo ván cửa" mở hàng ở phố cổ Hà Nội.
- Candi bentar và nghi môn đình làng đều là cổng biểu tượng đánh dấu đất thiêng.
Góc nhìn hôm nay
Khi đi du lịch châu Á, để ý cửa nhà, cửa hàng, cửa đền là một cách hiểu văn hoá nơi đó nhanh nhất. Vài điều nên nhớ: không dẫm lên kolam hay khay canang, không vén noren khi cửa hàng đã cất rèm (tức đã đóng cửa), hỏi trước khi chụp ảnh cửa nhà dân. Và khi về nhà, có thể thử một tục nhỏ: vẽ một kolam bằng bột gạo trước cửa cùng con, hay treo một tấm rèm vải ở lối vào bếp. Ngưỡng cửa nhà mình cũng có thể mang thêm một lời chúc.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người Hoa dán chữ Phúc ngược?
Vì "phúc ngược" trong tiếng Hán đọc gần giống "phúc đến". Dán ngược chữ Phúc là cách nói phúc đã đến nhà. Nhiều người dán xuôi ở cửa chính và dán ngược ở thùng gạo, tủ.
Noren là gì?
Noren là tấm rèm vải ngắn treo ở lối vào cửa hàng, quán ăn ở Nhật Bản, in tên hoặc biểu tượng cửa hàng. Treo noren lên là đang mở cửa, cất noren vào là đã đóng cửa.
Kolam là gì?
Kolam là hoạ tiết hình học bằng bột gạo trắng mà phụ nữ miền nam Ấn Độ vẽ trước ngưỡng cửa mỗi sáng, vừa đón điều lành vừa làm thức ăn cho kiến, chim.
Candi bentar ở Bali là gì?
Là kiểu cổng như bị chẻ đôi từ đỉnh xuống, hai nửa đứng đối xứng, lối đi ở giữa, thường ở lối vào đền và khu nhà truyền thống Bali, tượng trưng sự cân bằng của các mặt đối lập.