Ngưỡng cửa giữa các cõi trong thần thoại: từ Ai Cập đến Cóc kiện trời

Hầu như nền văn hoá nào cũng tưởng tượng có những cánh cửa giữa các cõi: cửa giả trong lăng mộ Ai Cập cổ cho linh hồn đi lại, cổng âm phủ có chó ba đầu Cerberus canh trong thần thoại Hy Lạp, Nam Thiên Môn của thiên đình trong "Tây du ký", cửa nhà trời mà con cóc đến đánh trống trong truyện cổ tích Việt "Cóc kiện trời". Những cánh cửa ấy giúp con người hình dung ranh giới giữa sống và chết, giữa người và thần, và gửi gắm câu hỏi: ai được đi qua, và bằng cách nào.

Ai Cập: cửa giả cho linh hồn

Trong các ngôi mộ mastaba và đền tang lễ của Ai Cập cổ đại, các nhà khảo cổ thường gặp một "cửa giả" (false door): một tấm đá hoặc mảng tường được chạm hình khung cửa nhiều lớp, có chữ tượng hình ghi tên người chết, nhưng không mở ra đâu cả.

Theo tín ngưỡng Ai Cập, mỗi người có một phần linh hồn gọi là ka, cần được nuôi dưỡng sau khi chết. Cửa giả là lối để ka đi lại giữa cõi chết và thế giới người sống, nhận đồ cúng tế đặt trước cửa. Người thân, thầy tế đặt bánh, bia, thức ăn trên bàn đá trước cửa giả. Đây là một cánh cửa không dành cho người sống bước qua, chỉ dành cho linh hồn.

Hy Lạp: cổng âm phủ và chó Cerberus

Trong thần thoại Hy Lạp, cõi âm do thần Hades cai quản. Linh hồn người chết được người lái đò Charon chở qua sông Styx (hoặc sông Acheron, tuỳ bản kể), tới cổng âm phủ có chó ba đầu Cerberus canh giữ. Cerberus cho người chết vào nhưng không cho ai ra. Vì thế người Hy Lạp cổ có tục đặt một đồng xu vào miệng người chết để trả tiền đò.

Các anh hùng muốn xuống âm phủ rồi trở về phải tìm mẹo qua cửa: Orpheus dùng tiếng đàn làm Cerberus say ngủ để đi tìm vợ là Eurydice; Heracles bắt sống Cerberus như một trong mười hai kỳ công. Chuyện Orpheus kết thúc buồn: chàng được phép đưa vợ về với điều kiện không ngoái nhìn lại cho tới khi ra khỏi cõi âm, nhưng tới gần cửa thì chàng quay lại, và mất nàng mãi mãi. Ngưỡng cửa giữa hai cõi, trong câu chuyện ấy, là nơi thử thách lòng tin.

Trung Hoa và Việt Nam: cửa thiên đình, cửa nhà trời

Nam Thiên Môn

Trong "Tây du ký" của Ngô Thừa Ân (thế kỷ 16), thiên đình có cổng chính phía nam gọi là Nam Thiên Môn, có thiên tướng canh giữ. Tôn Ngộ Không nhiều lần đến đây, có lần quậy phá cả thiên cung. Nam Thiên Môn trở thành hình ảnh quen thuộc trong văn hoá đại chúng Á Đông qua phim ảnh, tranh vẽ.

Cóc kiện trời

Truyện cổ tích Việt Nam "Cóc kiện trời" kể rằng có năm hạn hán kéo dài, muôn loài khổ sở. Con cóc nhỏ bé quyết lên kiện trời, rủ thêm cua, gấu, cọp, ong, cáo đi cùng. Đến cửa nhà trời, cóc đánh trống ầm ĩ. Trời sai các thần ra đuổi, nhưng lần lượt bị nhóm bạn của cóc đánh bại. Cuối cùng trời phải mời cóc vào, nghe kiện, rồi sai thần mưa làm mưa, và hẹn từ nay hễ cóc nghiến răng là trời sẽ cho mưa. Câu "Con cóc là cậu ông trời" ra đời từ truyện này.

Cánh cửa nhà trời trong truyện Việt không phải ranh giới không thể vượt, mà là nơi kẻ nhỏ bé dám đến gõ, dám đòi công bằng, và được mở. Đó là một cách nhìn rất riêng của người Việt về ranh giới giữa người và trời.

Những cánh cửa khác giữa các cõi

Ngưỡng cửa trong nhân học

Nhà nhân học Arnold van Gennep, trong cuốn "Các nghi lễ chuyển tiếp" (1909), nhận thấy nhiều nghi lễ trên thế giới (sinh, trưởng thành, cưới, tang) có ba giai đoạn: tách khỏi trạng thái cũ, ở "giữa", và nhập vào trạng thái mới. Ông gọi giai đoạn giữa là "liminal", từ chữ Latinh "limen" nghĩa là ngưỡng cửa. Từ đó, "ngưỡng cửa" trở thành một khái niệm học thuật để nói về những khoảnh khắc chuyển tiếp. Những cánh cửa giữa các cõi trong thần thoại chính là phiên bản tưởng tượng, phóng to của những ngưỡng cửa ấy.

Góc nhìn hôm nay

Những cánh cửa giữa các cõi cho thấy con người ở đâu cũng dùng cùng một hình ảnh giản dị để nghĩ về những điều lớn nhất: sống và chết, người và thần, công bằng và quyền lực. Kể cho trẻ nghe "Cóc kiện trời" bên cạnh chuyện Orpheus là một cách hay để so sánh: một bên là cánh cửa không được ngoái lại, một bên là cánh cửa được mở nhờ lòng dũng cảm và bạn bè. Và trẻ sẽ tự rút ra cánh cửa nào mình thích hơn.