Trong tiếng Anh có hai từ hay bị dùng lẫn: labyrinth là mê lộ chỉ có một con đường duy nhất uốn lượn dẫn vào trung tâm, không có ngã rẽ; maze là mê cung có nhiều ngã rẽ, ngõ cụt, buộc người đi phải chọn. Mê lộ dùng để đi chậm, suy ngẫm, như mê lộ lát đá trong nhà thờ Chartres; mê cung dùng để thử thách trí nhớ và khả năng định hướng, như mê cung hàng rào cây ở cung điện Hampton Court. Ở mê cung đơn giản, mẹo "luôn chạm tay vào tường bên phải" sẽ đưa ra được lối thoát.
Hai khái niệm, hai mục đích
| Mê lộ (labyrinth) | Mê cung (maze) | |
|---|---|---|
| Số con đường | Một, không rẽ nhánh | Nhiều, có ngã rẽ và ngõ cụt |
| Có lạc được không | Không, cứ đi là tới trung tâm | Có, phải chọn đường |
| Mục đích | Suy ngẫm, nghi lễ, đi bộ thiền | Thử thách, giải trí, rèn định hướng |
| Ví dụ | Mê lộ sàn nhà thờ Chartres | Mê cung hàng rào Hampton Court |
Trong tiếng Việt, "mê cung" thường được dùng cho cả hai. Phân biệt rõ giúp hiểu đúng các công trình và câu chuyện cổ.
Mê lộ trong thần thoại Hy Lạp
Câu chuyện mê cung nổi tiếng nhất là truyền thuyết về vua Minos ở đảo Crete. Theo thần thoại, người thợ tài ba Daedalus xây cho vua một công trình rối rắm tên là Labyrinth để nhốt quái vật Minotaur, đầu bò mình người. Mỗi năm, Athens phải nộp thanh niên vào làm mồi cho quái vật. Người anh hùng Theseus vào Labyrinth, giết Minotaur và tìm được đường ra nhờ cuộn chỉ của công chúa Ariadne, thả dài từ cửa vào.
Khảo cổ học tìm thấy cung điện Knossos trên đảo Crete, một quần thể có rất nhiều phòng, hành lang, cầu thang phức tạp. Nhiều người cho rằng chính cung điện này là nguồn gốc của truyền thuyết. Đây là giả thuyết được nhắc nhiều nhưng không thể chứng minh.
Điều thú vị là hình mê lộ trên đồng tiền cổ của Knossos là loại một đường duy nhất, tức labyrinth đúng nghĩa, chứ không phải mê cung có ngõ cụt. Nhưng câu chuyện Theseus lại cần một mê cung thật để có thể lạc. Từ thời ấy, hai khái niệm đã bị trộn vào nhau.
Mê lộ nhà thờ Chartres
Trên sàn gian giữa nhà thờ chính toà Chartres (Pháp) có một mê lộ lát đá hình tròn, làm vào khoảng đầu thế kỷ 13, đường kính khoảng 13 mét, với một con đường duy nhất dài khoảng 260 mét uốn qua mười một vòng tròn đồng tâm để tới bông hoa ở giữa. Thời Trung cổ, người hành hương đi theo con đường ấy như một cuộc hành hương thu nhỏ, có khi quỳ gối, vừa đi vừa cầu nguyện.
Ngày nay nhà thờ Chartres mở mê lộ cho khách đi bộ vào những ngày nhất định, khi dọn ghế ra. Mô hình mê lộ Chartres được sao chép ở nhiều nhà thờ, bệnh viện, công viên trên thế giới như không gian đi bộ thư giãn.
Mê cung hàng rào: từ cung điện tới cánh đồng ngô
Mê cung bằng hàng rào cây xén là nét đặc trưng của vườn châu Âu từ thế kỷ 16–17. Mê cung ở cung điện Hampton Court, gần London, được trồng vào khoảng năm 1690 dưới thời vua William III, thường được giới thiệu là mê cung hàng rào cổ nhất còn tồn tại ở Anh. Nó không quá lớn, nhưng đủ để nhiều người lạc lối, như nhà văn Jerome K. Jerome tả lại hài hước trong cuốn "Ba người trên một chiếc thuyền" (1889).
Ngày nay ở nhiều nước có mê cung cánh đồng ngô, mê cung gương, mê cung trong công viên giải trí. Mê cung cũng là đề tài quen thuộc của sách tô vẽ, sách giải đố cho trẻ em.
Cách thoát khỏi mê cung
Quy tắc bám tường
Ở một mê cung mà mọi bức tường đều nối liền với tường bao bên ngoài (gọi là mê cung "đơn liên"), nếu luôn giữ một tay, ví dụ tay phải, chạm vào tường và cứ thế đi, chắc chắn sẽ ra được lối thoát. Đường đi có thể dài, đi qua nhiều ngõ cụt, nhưng không bao giờ lặp vòng vô tận.
Khi quy tắc bám tường không hiệu quả
Nếu mê cung có những "đảo" tường không nối với tường bao, hoặc mục tiêu nằm ở giữa mê cung, bám tường có thể làm ta đi vòng quanh một đảo mãi. Lúc ấy cần cách khác, ví dụ phương pháp đánh dấu lối đã đi (thuật toán của Trémaux, thế kỷ 19): mỗi lối đi qua đánh một dấu, không đi vào lối đã có hai dấu.
Cuộn chỉ của Ariadne
Cách cổ nhất vẫn hiệu quả: thả dây từ cửa vào, khi cần quay lại thì theo dây. Trong khoa học máy tính, ý tưởng "nhớ đường đã đi để quay lui" chính là nền tảng của các thuật toán tìm kiếm có quay lui.
Mê cung trong khoa học
- Tâm lý học: thí nghiệm chuột trong mê cung được dùng từ đầu thế kỷ 20 để nghiên cứu trí nhớ và học tập.
- Tin học: bài toán tìm đường trong mê cung là bài tập kinh điển cho thuật toán tìm kiếm theo chiều sâu, chiều rộng.
- Robot: các cuộc thi chuột máy (micromouse) tự tìm đường trong mê cung được tổ chức từ cuối thập niên 1970.
Góc nhìn hôm nay
Mê lộ và mê cung là hai cách khác nhau để đi tới một cánh cửa ở trung tâm. Mê lộ dạy ta kiên nhẫn: chỉ cần tiếp tục đi, không cần chọn. Mê cung dạy ta quyết định: chọn, sai, quay lại, chọn lại. Một buổi chiều với trẻ em, có thể vẽ cả hai lên giấy hoặc bằng phấn trên sân, để con tự cảm nhận sự khác nhau, rồi kể cho con nghe chuyện Theseus và cuộn chỉ đỏ.
Câu hỏi thường gặp
Mê cung và mê lộ khác nhau thế nào?
Mê lộ (labyrinth) chỉ có một con đường duy nhất dẫn vào trung tâm, không thể lạc. Mê cung (maze) có nhiều ngã rẽ, ngõ cụt, buộc người đi phải chọn đường và có thể lạc.
Làm sao thoát khỏi mê cung?
Ở mê cung mà các tường đều nối với tường bao, luôn giữ một tay chạm vào tường và đi theo sẽ ra được lối thoát. Nếu có đảo tường rời, cần đánh dấu lối đã đi để không đi vòng mãi.
Mê cung Minotaur có thật không?
Đó là truyền thuyết Hy Lạp. Nhiều người cho rằng cung điện Knossos trên đảo Crete, với rất nhiều phòng và hành lang, là nguồn gốc câu chuyện, nhưng không thể chứng minh.
Mê lộ nhà thờ Chartres là gì?
Là mê lộ lát đá hình tròn trên sàn nhà thờ chính toà Chartres, Pháp, làm vào khoảng đầu thế kỷ 13, với một con đường duy nhất dài khoảng 260 m dẫn vào trung tâm, dùng cho người hành hương đi bộ suy ngẫm.