Himitsu-bako (hộp bí mật) là những chiếc hộp gỗ của vùng Hakone, Nhật Bản, chỉ mở được khi trượt các tấm gỗ trên thân hộp theo đúng một trình tự, từ vài bước tới hàng chục bước; bề mặt thường phủ hoạ tiết khảm gỗ ghép yosegi-zaiku. Hộp xuất hiện khoảng cuối thế kỷ 19, ban đầu là món quà lưu niệm cho khách đến suối nước nóng Hakone. Không có ổ khoá, không có chìa, chiếc hộp chính là ổ khoá.
Hakone: gỗ, suối nóng và thợ thủ công
Hakone là vùng núi phía tây nam Tokyo, thuộc tỉnh Kanagawa, nổi tiếng với suối nước nóng, hồ Ashi và cảnh núi Phú Sĩ. Rừng quanh Hakone có nhiều loại gỗ với màu sắc tự nhiên khác nhau, từ trắng ngà, vàng, nâu đỏ đến gần đen. Thợ thủ công vùng này phát triển nghề yosegi-zaiku, ghép những thanh gỗ nhiều màu thành khối hoạ tiết hình học, rồi bào mỏng thành lớp phủ dán lên đồ vật.
Từ khoảng thời Edo và Meiji, Hakone là trạm dừng quan trọng trên con đường Tōkaidō nối Edo (Tokyo) với Kyoto, khách lữ hành và khách tắm suối nóng mua đồ gỗ làm quà. Hộp bí mật ra đời trong bối cảnh đó, được cho là vào khoảng cuối thế kỷ 19. Tên người tạo ra chiếc hộp đầu tiên được nhắc khác nhau tuỳ tài liệu.
Hộp mở như thế nào
Một himitsu-bako trông như một hộp gỗ vuông vức, không có nắp rời, không có khe hở rõ. Nhưng các mặt hộp được ghép từ những tấm gỗ có thể trượt rất ít, vài milimet, theo một hướng nhất định. Mỗi lần trượt một tấm, một tấm khác mới được giải phóng để trượt tiếp.
- Tìm tấm đầu tiên có thể trượt, thường chỉ nhích được một chút.
- Trượt tấm ấy, rồi thử các mặt khác để tìm tấm vừa được "mở khoá".
- Lặp lại theo chuỗi, có khi phải trượt ngược một tấm đã trượt trước đó.
- Đến bước cuối, một mặt hộp (thường là nắp) trượt ra hẳn, lộ ngăn bên trong.
Hộp được phân loại theo số bước cần để mở. Những hộp phổ thông cần khoảng bốn đến mười bước; những hộp phức tạp cần hàng chục bước, có hộp nổi tiếng cần trên năm mươi bước. Kích thước hộp cũng được gọi theo đơn vị "sun" của Nhật (khoảng 3 cm), như hộp 4 sun, 5 sun.
| Đặc điểm | Himitsu-bako |
|---|---|
| Vùng | Hakone, tỉnh Kanagawa, Nhật Bản |
| Thời điểm xuất hiện | Khoảng cuối thế kỷ 19 |
| Vật liệu | Nhiều loại gỗ tự nhiên, phủ hoạ tiết khảm gỗ ghép |
| Cơ chế | Chuỗi tấm gỗ trượt theo trình tự |
| Độ khó | Từ vài bước đến hàng chục bước |
Yosegi-zaiku: bức khảm từ gỗ mộc
Lớp áo của hộp bí mật là yosegi-zaiku. Thợ cắt nhiều thanh gỗ màu khác nhau thành tiết diện tam giác, hình thoi, vuông, rồi dán lại thành một khối có hoạ tiết lặp như vảy cá, hoa văn sóng, hình sao. Khối ấy được bào thành những lớp mỏng như giấy (gọi là zuku), dán lên bề mặt hộp. Màu sắc hoàn toàn từ gỗ tự nhiên, không nhuộm.
Yosegi-zaiku của Hakone được Nhà nước Nhật Bản công nhận là nghề thủ công truyền thống. Nhờ lớp khảm này, các đường ghép của những tấm trượt được ngụy trang khéo léo, khó nhận ra bằng mắt.
Vì sao hộp bí mật hấp dẫn
- Không có hướng dẫn: người mở phải tự khám phá bằng tay, cảm nhận độ nhích của từng tấm.
- Bí mật kép: bản thân hộp là câu đố, bên trong còn có thể chứa thư, quà nhỏ.
- Nghề thủ công tinh xảo: các tấm trượt phải khít tới mức đóng lại không thấy khe, nhưng vẫn trượt được.
- Có thể đóng lại: sau khi mở, làm ngược trình tự để khoá lại, đưa cho người khác thử.
Chính ý tưởng "đồ vật là ổ khoá" này được các phòng thoát hiểm hiện đại mượn rất nhiều: hộp gỗ phải trượt đúng thứ tự, ngăn kéo phải kéo theo một chuỗi, then gỗ phải đẩy đúng lúc.
Hộp bí mật ở các nơi khác
- Trung Hoa: có các hộp, rương có ngăn bí mật, cơ quan mở giấu kín, dùng cất giữ đồ quý.
- Châu Âu: rương, bàn viết thế kỷ 18 có ngăn kéo bí mật mở bằng cách nhấn, kéo theo trình tự.
- Thợ câu đố hiện đại: nhiều nghệ nhân ở Nhật và khắp thế giới thiết kế hộp câu đố mới, kết hợp nam châm, bi, trọng lực, thay vì chỉ trượt tấm.
Góc nhìn hôm nay: tự thử
- Bắt đầu bằng hộp ít bước (khoảng bốn đến bảy bước) để quen cảm giác.
- Không dùng lực: tấm gỗ đúng sẽ trượt nhẹ; đẩy mạnh có thể làm nứt gỗ hoặc kẹt.
- Thử từng mặt, từng hướng, kể cả mặt đáy.
- Ghi lại trình tự khi mở được, để sau này đóng lại và mở lại.
- Giữ hộp ở nơi khô ráo: gỗ nở vì ẩm sẽ làm các tấm kẹt. Ở Việt Nam mùa nồm, nên cất hộp trong tủ kín có gói hút ẩm.
Nếu đến Hakone, các xưởng yosegi-zaiku trong vùng có nơi cho khách xem thợ làm và tự tay ghép thử một miếng khảm nhỏ. Cầm một chiếc hộp bí mật trên tay, xoay qua xoay lại tìm tấm gỗ đầu tiên chịu nhích, là trải nghiệm mà không bức ảnh nào thay được.
Câu hỏi thường gặp
Himitsu-bako là gì?
Là hộp bí mật bằng gỗ của vùng Hakone, Nhật Bản, chỉ mở được khi trượt các tấm gỗ trên thân hộp theo đúng trình tự, từ vài bước tới hàng chục bước. Hộp không có ổ khoá hay chìa.
Hộp bí mật Nhật Bản có từ khi nào?
Hộp bí mật Hakone được cho là xuất hiện vào khoảng cuối thế kỷ 19, ban đầu làm quà lưu niệm cho khách đến suối nước nóng Hakone.
Yosegi-zaiku là gì?
Là nghề khảm gỗ ghép của Hakone: ghép nhiều thanh gỗ màu tự nhiên thành khối hoạ tiết hình học, bào thành lớp mỏng dán lên đồ vật. Đây là lớp trang trí đặc trưng của himitsu-bako.
Mở hộp bí mật cần lưu ý gì?
Không dùng lực, thử nhẹ từng mặt và từng hướng, ghi lại trình tự khi mở được, và cất hộp nơi khô ráo vì gỗ nở do ẩm sẽ làm các tấm kẹt.