Phép lịch sự khi đến nhà người khác bắt đầu từ trước cánh cửa: hẹn trước, gõ cửa hoặc bấm chuông vừa phải rồi lùi lại một bước chờ, chào chủ nhà trước khi bước vào, cởi giày dép nếu chủ nhà làm vậy, và không tự ý đi vào phòng riêng. Người Việt xưa còn đứng ngoài cổng gọi vọng vào thay vì tự đẩy cổng. Những thói quen nhỏ này khác nhau giữa các nền văn hoá, và biết trước giúp tránh những phút lúng túng ở ngưỡng cửa.
Trước khi đến: hẹn trước
Ở làng quê xưa, người ta có thể ghé nhà nhau bất cứ lúc nào. Ở thành phố ngày nay, đến nhà ai mà không báo trước dễ làm chủ nhà khó xử: nhà chưa dọn, đang ăn, đang nghỉ trưa, đang có việc. Một tin nhắn ngắn trước khi đến là lịch sự tối thiểu.
Những giờ thường nên tránh khi đến chơi:
- Giờ ăn trưa, ăn tối (trừ khi được mời ăn).
- Giờ nghỉ trưa, nhất là nhà có người già, trẻ nhỏ.
- Sáng quá sớm, tối quá muộn.
Tới cửa: gõ, bấm chuông, chờ
Gõ cửa bao nhiêu lần
Không có quy định cứng, nhưng thói quen phổ biến là gõ hai, ba tiếng rõ ràng, vừa đủ nghe, rồi chờ. Nếu không có ai ra, chờ chừng nửa phút tới một phút rồi gõ lại. Gõ liên hồi, gõ quá mạnh bị coi là thiếu kiên nhẫn, có thể làm chủ nhà giật mình.
Với chuông cửa: bấm một lần, chờ. Bấm liên tục là điều nên tránh.
Đứng ở đâu
Sau khi gõ cửa, nên lùi lại một bước, đứng lệch sang một bên thay vì đứng sát và nhìn thẳng vào khe cửa. Chủ nhà mở cửa sẽ không bị bất ngờ vì có người đứng ngay sát, và nếu cửa mở ra ngoài thì không bị va vào khách.
Ở nhà quê: gọi cổng
Ở nhiều vùng quê, nhà có cổng, có sân, có chó. Phép lịch sự là đứng ngoài cổng gọi vọng vào: "Bác ơi, cháu đây", chờ chủ nhà ra mở cổng hoặc bảo vào. Tự đẩy cổng đi thẳng vào sân là thất lễ, lại dễ bị chó cắn.
Bước qua cửa: chào và cởi giày
- Chào chủ nhà trước khi bước vào, chào người lớn tuổi nhất trước. Ở nhà người Việt, lời chào đầu tiên thường dành cho ông bà, bố mẹ của chủ nhà nếu có mặt.
- Để ý giày dép ở cửa: nếu thấy dép xếp ở ngoài, hoặc chủ nhà đi chân đất, hãy cởi giày. Xếp giày gọn, mũi giày quay ra ngoài nếu có chỗ.
- Đi tất sạch: một chi tiết nhỏ nhưng nhiều người ngại khi phải cởi giày ở nhà người khác.
- Đợi được mời ngồi, ngồi chỗ được chỉ, không tự ý đi xem phòng, mở tủ lạnh.
- Không vào phòng ngủ, phòng thờ nếu chủ nhà không mời.
Mang gì khi đến chơi
Người Việt có câu "đi tay không" để chỉ việc đến nhà người khác mà không mang gì, coi là hơi thiếu ý. Một món quà nhỏ là đủ: hoa quả, bánh, trà, món ăn tự làm. Nhà có trẻ nhỏ thì vài cái kẹo, cuốn sách. Đến thăm người ốm thì hoa quả, sữa. Quà không cần đắt, nhưng nên hợp với chủ nhà.
Khi về: tiễn và chào
Khi ra về, chào chủ nhà và những người lớn trong nhà. Chủ nhà người Việt thường tiễn khách ra tận cửa, tận cổng, có khi tận đầu ngõ. Khách nên mời chủ nhà quay vào, đừng để chủ nhà phải đứng lâu ở cửa. "Tiễn khách ra tận cổng" là cách chủ nhà thể hiện sự quý mến, cũng như "đón khách từ đầu ngõ".
Ở ngưỡng cửa các nền văn hoá khác
| Nơi | Thói quen ở cửa |
|---|---|
| Nhật Bản | Nhà có genkan, khoảng sàn thấp ở lối vào để cởi giày, bước lên sàn chính bằng tất hoặc dép trong nhà; xoay mũi giày ra ngoài |
| Hàn Quốc | Cởi giày ở cửa, nhiều nhà có dép đi trong nhà cho khách |
| Thái Lan | Cởi giày trước khi vào nhà và chùa; không dẫm lên ngưỡng cửa |
| Nga | Kiêng bắt tay, trao đồ qua ngưỡng cửa; chủ nhà thường đưa dép đi trong nhà cho khách |
| Anh, Mỹ | Nhiều nhà không cởi giày; khách nên hỏi chủ nhà |
| Bắc Âu, Canada | Phần lớn cởi giày ở cửa, nhất là mùa tuyết |
Quy tắc an toàn khi ở nước khác: nhìn chủ nhà, hoặc hỏi "Tôi có cần cởi giày không?". Không ai phật lòng vì câu hỏi ấy.
Dạy trẻ phép lịch sự ở cửa
Trẻ nhỏ học phép lịch sự tốt nhất qua việc làm cùng bố mẹ. Trước khi đến nhà ai, có thể dặn con mấy điều đơn giản:
- Chào to, rõ khi bước vào và khi ra về.
- Cởi giày, xếp gọn cạnh giày của bố mẹ.
- Không chạy vào phòng của người khác, không mở đồ khi chưa được phép.
- Hỏi trước khi chạm vào đồ chơi, vật nuôi của nhà bạn.
Đồng thời dạy con về an toàn: khi ở nhà một mình, không tự mở cửa cho người lạ, hỏi qua cửa hoặc gọi bố mẹ trước.
Góc nhìn hôm nay
Ngưỡng cửa là nơi đầu tiên người ta thể hiện mình là khách như thế nào. Vài giây đứng chờ sau tiếng gõ, một lời chào đúng người, đôi giày xếp gọn, đều là những thứ chủ nhà nhận ra ngay. Phép lịch sự ở cửa không cần học thuộc, chỉ cần nhớ một điều: mình đang bước vào không gian riêng của người khác.
Câu hỏi thường gặp
Gõ cửa mấy lần là lịch sự?
Thường gõ hai, ba tiếng rõ ràng rồi chờ khoảng nửa phút tới một phút. Gõ liên hồi hoặc quá mạnh bị coi là thiếu kiên nhẫn. Với chuông cửa, bấm một lần rồi chờ.
Đến nhà người khác có cần cởi giày không?
Ở Việt Nam, nếu thấy dép xếp ngoài cửa hoặc chủ nhà đi chân đất thì nên cởi giày. Khi không chắc, cứ hỏi chủ nhà, đó là câu hỏi lịch sự.
Đến chơi nhà nên mang gì?
Một món quà nhỏ hợp với chủ nhà là đủ, như hoa quả, bánh, trà hoặc món tự làm; nhà có trẻ nhỏ thì vài cái kẹo, cuốn sách. Quà không cần đắt.
Vì sao nên lùi lại sau khi gõ cửa?
Để chủ nhà mở cửa không bị bất ngờ vì có người đứng sát, tránh cánh cửa va vào khách, và tôn trọng không gian riêng của chủ nhà.