Trên cổng làng, cổng đình, cổng chùa thường có một bức hoành phi nằm ngang ở giữa và một cặp câu đối dựng đứng hai bên. Hoành phi ngắn, ba đến bốn chữ, nói điều cốt lõi; câu đối gồm hai vế đối nhau về chữ, về thanh, về ý. Theo lối xưa, hoành phi chữ Hán đọc từ phải sang trái, câu đối đọc từ trên xuống, vế thứ nhất ở cột bên phải của công trình (tức bên trái người đứng nhìn vào).
Hoành phi: tấm biển nằm ngang
"Hoành" là ngang, "phi" là tấm biển. Hoành phi là bức chữ lớn đặt nằm ngang, thường ở chính giữa phía trên cổng hoặc trên cửa chính của đình, chùa, nhà thờ họ. Trên cổng, hoành phi có thể đắp nổi bằng vữa, khắc vào đá, hoặc là tấm gỗ sơn son thếp vàng gắn lên.
Nội dung hoành phi ngắn, thường ba hoặc bốn chữ Hán, như một khẩu hiệu cô đọng. Trên cổng làng Bắc Bộ, một hoành phi rất hay gặp là "Mỹ tục khả phong", nghĩa là phong tục tốt đẹp đáng làm gương. Ngoài ra có những hoành phi ca ngợi đất và người, khuyến học, chúc làng thịnh vượng.
Đọc hoành phi thế nào
Chữ Hán viết ngang theo lối truyền thống đọc từ phải sang trái. Nhiều người lần đầu đọc từ trái sang phải sẽ thấy câu không có nghĩa. Một mẹo nhỏ: nếu bức hoành phi có lạc khoản (dòng chữ nhỏ ghi năm, tên người đề), lạc khoản thường ở hai đầu, chữ lớn ở giữa.
Câu đối: hai vế soi vào nhau
Câu đối gồm hai vế có số chữ bằng nhau, đặt hai bên cổng hoặc hai cột. Một câu đối hay phải đối trên nhiều tầng:
| Tầng đối | Nghĩa là |
|---|---|
| Đối chữ (từ loại) | Danh từ đối danh từ, động từ đối động từ, số đối số, màu đối màu |
| Đối thanh | Thanh bằng đối thanh trắc ở những vị trí quan trọng, nhất là chữ cuối mỗi vế |
| Đối ý | Hai vế cùng nói về một chủ đề nhưng từ hai phía, bổ sung cho nhau |
Ví dụ dễ nhớ nhất là câu đối Tết dân gian: "Thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ / Cây nêu, tràng pháo, bánh chưng xanh". Món ăn đối món ăn, đồ vật đối đồ vật, "đỏ" đối "xanh". Chữ cuối vế trên "đỏ" thanh trắc, chữ cuối vế dưới "xanh" thanh bằng, đúng luật thường gặp.
Câu đối trên cổng làng dài ngắn khác nhau: có câu năm chữ, bảy chữ mỗi vế, có câu dài hơn chia thành nhiều vế nhỏ. Câu đối chữ Hán có số chữ đều nên dễ đếm, câu đối chữ Nôm và chữ Quốc ngữ linh hoạt hơn.
Vế nào bên nào
Theo lối thông dụng, vế thứ nhất (vế trên) được treo ở bên phải của công trình, tức bên tay trái của người đứng ngoài nhìn vào; vế thứ hai ở bên kia. Lý do gắn với cách viết chữ Hán từ phải sang trái. Cách nhận biết khi không đọc được chữ Hán: chữ cuối của vế trên thường mang thanh trắc, chữ cuối của vế dưới thường mang thanh bằng. Đây là quy tắc phổ biến, nhưng vẫn có ngoại lệ.
Câu đối trên cổng nói gì
Nội dung câu đối trên cổng làng, cổng đình thường xoay quanh:
- Thế đất: sông, núi, đồng ruộng quanh làng, thế "tả thanh long, hữu bạch hổ" theo quan niệm phong thuỷ.
- Thần linh: công đức của thành hoàng làng, sự che chở cho dân.
- Người làng: nhân tài, khoa bảng, nghề truyền thống.
- Lời răn: giữ nếp, hoà thuận, chăm làm, chăm học.
Nhờ vậy, câu đối là nguồn tư liệu lịch sử địa phương. Một câu đối có thể cho biết làng từng có bao nhiêu người đỗ đạt, làng gắn với sự tích nào, làng xây cổng vào năm nào của triều vua nào.
Thư pháp và kỹ thuật đắp chữ
Chữ trên cổng xưa thường do người có chữ trong làng viết mẫu, thợ nề phóng lên tường rồi đắp nổi bằng vữa vôi trộn mật mía, giấy bản, cát. Chữ đắp nổi có độ dày, tạo bóng dưới nắng, đứng xa vẫn đọc được. Ở những công trình giàu, chữ được khắc vào đá xanh hoặc làm bằng gỗ sơn son thếp vàng, khảm xà cừ.
Kiểu chữ thường là chữ chân (khải thư) cho dễ đọc, đôi khi chữ lệ hoặc chữ triện cho trang trọng. Chữ triện cổ rất khó đọc, ngay cả người biết chữ Hán thông thường cũng phải tra cứu.
Câu đối Quốc ngữ trên cổng làng hôm nay
Nhiều cổng làng xây từ cuối thế kỷ 20 trở lại đây dùng câu đối chữ Quốc ngữ, đôi khi viết theo lối thư pháp Việt. Ưu điểm rõ: ai cũng đọc được. Nhưng việc đặt câu đối Quốc ngữ cho đạt không dễ: dễ thành khẩu hiệu, thiếu đối thanh, đối ý. Một câu đối hay vẫn cần người có hiểu biết về luật đối và về lịch sử làng.
Nếu làng đang trùng tu cổng, có thể giữ câu đối chữ Hán cũ và gắn thêm bảng phiên âm, dịch nghĩa bên cạnh, thay vì thay hẳn bằng câu mới.
Góc nhìn hôm nay: tự đọc câu đối trên cổng làng mình
- Chụp ảnh chính diện từng vế, từng chữ, lúc ánh sáng nghiêng để chữ đắp nổi hiện rõ.
- Đếm số chữ mỗi vế, xác định hoành phi đọc từ phải sang trái.
- Nhờ người biết chữ Hán: các cụ đồ, nhà chùa, giáo viên Hán Nôm. Công cụ nhận dạng chữ qua ảnh thường đọc sai thư pháp và chữ đắp đã mờ.
- Tra cứu thêm ở thư viện Viện Nghiên cứu Hán Nôm hoặc các sách sưu tầm câu đối, hoành phi của từng địa phương.
- Ghi lại phiên âm, dịch nghĩa, năm dựng, chia sẻ cho người làng.
Một câu đối trên cổng làng có khi đã đứng đó trăm năm mà người làng đi qua mỗi ngày không biết nó nói gì. Đọc được nó, là nghe được lời của người xưa gửi cho chính mình.
Câu hỏi thường gặp
Hoành phi là gì?
Hoành phi là bức chữ lớn đặt nằm ngang ở giữa phía trên cổng hoặc cửa chính của đình, chùa, nhà thờ, thường gồm ba đến bốn chữ Hán. Theo lối truyền thống, hoành phi chữ Hán đọc từ phải sang trái.
Câu đối treo bên nào là vế trên?
Theo lối thông dụng, vế trên treo ở bên phải của công trình, tức bên trái người đứng ngoài nhìn vào. Chữ cuối vế trên thường mang thanh trắc, chữ cuối vế dưới thường mang thanh bằng.
"Mỹ tục khả phong" nghĩa là gì?
Nghĩa là phong tục tốt đẹp đáng làm gương. Đây là hoành phi rất hay gặp trên cổng làng Bắc Bộ, thể hiện niềm tự hào của làng về nếp sống của mình.
Làm sao đọc câu đối chữ Hán trên cổng làng?
Chụp ảnh rõ từng chữ, nhờ người biết chữ Hán như cụ đồ, nhà chùa hoặc giáo viên Hán Nôm đọc giúp. Công cụ nhận dạng qua ảnh dễ đọc sai thư pháp và chữ đắp nổi đã mờ.
Câu đối hay cần đối những gì?
Câu đối hay cần đối chữ (từ loại), đối thanh (bằng đối trắc ở vị trí quan trọng) và đối ý (hai vế bổ sung cho nhau). Hai vế phải có số chữ bằng nhau.