Cánh cửa nhỏ trong Alice ở xứ sở thần tiên và chiếc chìa vàng

Trong "Alice ở xứ sở thần tiên" (1865) của Lewis Carroll, sau khi rơi xuống hang thỏ, Alice đến một sảnh dài có nhiều cánh cửa đều khoá, và tìm thấy một chiếc chìa vàng nhỏ mở được cánh cửa thấp chừng mười lăm inch (khoảng 38 cm) dẫn ra khu vườn đẹp nhất cô từng thấy, nhưng cô quá to để chui qua. Từ đó bắt đầu chuỗi "Hãy uống tôi", "Hãy ăn tôi", cô bé lúc to lúc nhỏ. Cánh cửa nhỏ là một trong những hình ảnh nổi tiếng nhất văn học thiếu nhi, và là ẩn dụ đẹp về những gì ta muốn mà chưa với tới.

Câu chuyện ra đời trên một chuyến thuyền

Lewis Carroll là bút danh của Charles Lutwidge Dodgson, giảng viên toán ở Đại học Oxford. Ngày 4 tháng 7 năm 1862, trong một chuyến chèo thuyền trên sông Thames cùng bạn và ba chị em nhà Liddell, ông kể cho các cô bé nghe câu chuyện về một cô bé tên Alice rơi xuống hang thỏ. Alice Liddell, khi ấy mười tuổi, xin ông viết lại. Bản viết tay đầu tiên có tên "Alice's Adventures Under Ground", sau được mở rộng và xuất bản năm 1865 với tranh minh hoạ của John Tenniel.

Năm 1871, Carroll xuất bản phần tiếp theo "Qua tấm gương" (Through the Looking-Glass), trong đó Alice bước qua tấm gương trên lò sưởi vào một thế giới bị đảo ngược. Nếu ở tập đầu "cánh cửa" là hang thỏ và cánh cửa nhỏ, thì ở tập hai cánh cửa là một tấm gương.

Sảnh những cánh cửa

Đoạn Alice ở sảnh cửa diễn ra rất nhanh nhưng chứa nhiều chi tiết đáng nhớ:

1. Alice thấy mình trong một sảnh dài, thấp, sáng đèn, nhiều cửa quanh tường, cửa nào cũng khoá.
2. Trên một chiếc bàn ba chân bằng kính có một chiếc chìa vàng tí hon. Chìa không vừa cửa lớn nào.
3. Sau một tấm rèm thấp, cô thấy một cánh cửa nhỏ. Chìa vừa khít. Cửa mở ra một lối đi nhỏ dẫn tới khu vườn.
4. Cô không chui lọt. Trên bàn xuất hiện một chai nước có nhãn "Hãy uống tôi"; uống vào, cô nhỏ lại.
5. Nhưng khi đã nhỏ, cô lại để quên chìa khoá trên mặt bàn kính, không với tới được.

Vòng lặp "to thì không qua cửa, nhỏ thì không lấy được chìa" là một kiểu câu đố logic mà Carroll, nhà toán học, cài vào truyện thiếu nhi. Nó cũng là cảm giác rất quen của trẻ con: thế giới người lớn luôn có những thứ quá cao, những cánh cửa quá to hoặc quá nhỏ.

Cánh cửa như ẩn dụ

Đây là những cách đọc phổ biến của giới phê bình, không phải lời giải thích chính thức của Carroll. Bản thân Carroll ít giải thích ý nghĩa truyện, và nhiều người cho rằng chính sự phi lý vui vẻ mới là cốt lõi của Alice.

Toán học và logic trong Alice

Là một nhà toán học, nhà logic học, Carroll cài nhiều lối chơi chữ, nghịch lý vào truyện: bữa tiệc trà điên với những câu hỏi không có lời đáp, chú mèo Cheshire biến mất chỉ còn nụ cười, những cuộc tranh luận mà logic bị bẻ cong. Ông còn viết sách nhập môn logic cho người trẻ, trong đó có "Symbolic Logic" (1896). Với người lớn, đọc lại Alice là một bài tập vui về logic và ngôn ngữ.

Alice ở Việt Nam và trên màn ảnh

"Alice ở xứ sở thần tiên" có nhiều bản dịch tiếng Việt qua các thời kỳ. Bản phim hoạt hình của Disney năm 1951 và bản phim của Tim Burton năm 2010 là hai phiên bản màn ảnh được biết đến rộng rãi. Hình ảnh cánh cửa nhỏ và chiếc chìa vàng thường xuất hiện trong các bộ phim này như khoảnh khắc mở đầu cuộc phiêu lưu.

Ở Oxford, nơi câu chuyện ra đời, nhà thờ Christ Church có những ô kính màu mang hình Alice và các nhân vật, và có nhiều điểm du khách đến tìm dấu vết của truyện.

Góc nhìn hôm nay: đọc cùng trẻ

1. Đọc đoạn sảnh cửa cho trẻ nghe và dừng lại hỏi: "Nếu là con, con làm gì để lấy được chìa khoá?" Đây là một câu đố thật sự.
2. Cùng trẻ vẽ sảnh những cánh cửa, mỗi cửa dẫn tới một nơi con tưởng tượng.
3. Với trẻ lớn hơn, đọc thêm "Qua tấm gương" và so sánh hai "cánh cửa": hang thỏ và tấm gương.
4. Người lớn có thể tìm bản có chú giải của Martin Gardner ("The Annotated Alice"), giải thích các lối chơi chữ, bài thơ nhại và bối cảnh thời Victoria.