Trong thơ ca Việt, cánh cửa và khung cửa sổ ("song", "rèm", "cửa bể", "ngõ") thường là chỗ đứng của người chờ đợi và nhớ thương: Thuý Kiều ở lầu Ngưng Bích "buồn trông cửa bể chiều hôm", người chinh phụ đêm đêm bên rèm, cô gái trong ca dao đứng tựa cửa trông ra ngõ. Khung cửa là ranh giới giữa người ở trong và thế giới bên ngoài, nên rất hợp để nói nỗi xa cách. Hiểu các chữ "song", "rèm", "the", "cửa bể" giúp đọc thơ cổ đúng hơn.
Những chữ "cửa" trong thơ cổ
| Chữ | Nghĩa | Gợi cảm xúc |
|---|---|---|
| Song (song cửa, song sa) | Cửa sổ có chấn song; "song sa" là cửa sổ che lụa mỏng | Người ở trong nhìn ra, cô đơn, chờ đợi |
| Rèm, mành, the | Tấm che cửa bằng tre, vải, lụa mỏng | Kín đáo, khuê các, ranh giới mong manh |
| Cửa bể | Cửa biển, nơi sông ra biển | Xa xăm, lênh đênh, không lối về |
| Ngõ, cổng | Lối vào nhà | Đón đợi, tiễn biệt |
| Lầu, hiên | Nơi đứng trông ra | Cao, xa, ngóng vọng |
Kiều ở lầu Ngưng Bích: "cửa bể" và "song sa"
Đoạn Kiều ở lầu Ngưng Bích trong "Truyện Kiều" của Nguyễn Du là một trong những đoạn được học nhiều nhất. Bị giam lỏng trên lầu nhìn ra biển, Kiều nhìn bốn phía, và mỗi lần nhìn là một nỗi buồn. Câu mở đầu điệp khúc nổi tiếng:
Buồn trông cửa bể chiều hôm, / Thuyền ai thấp thoáng cánh buồm xa xa?
"Cửa bể" ở đây là cửa biển, nơi con thuyền đi ra khơi xa. Hình ảnh cánh buồm thấp thoáng nơi cửa bể gợi thân phận lênh đênh, không biết trôi về đâu, và nỗi nhớ quê nhà xa xôi. Chữ "cửa" làm thành một khung nhìn: Kiều đứng trên lầu, nhìn qua cửa lầu, ra tới cửa bể, càng xa càng buồn.
Ở một đoạn khác, Nguyễn Du viết về những ngày Kiều sống cô quạnh:
Song sa vò võ phương trời, / Nay hoàng hôn đã lại mai hôn hoàng.
"Song sa" là cửa sổ che lụa. Ngồi bên song, ngày nối ngày, chiều nối chiều, thời gian như đứng lại. Hai câu không cần tả nỗi buồn, chỉ cần tả một khung cửa và những buổi hoàng hôn lặp lại.
(Chính tả các câu trích theo bản phổ biến; một số bản Kiều có khác biệt nhỏ về chữ.)
Chinh phụ ngâm: người phụ nữ bên rèm
"Chinh phụ ngâm" của Đặng Trần Côn, bản dịch nôm nổi tiếng thường được cho là của Đoàn Thị Điểm, kể nỗi nhớ của người vợ có chồng đi xa. Người chinh phụ suốt đêm đi lại trong phòng, bên hiên, bên rèm, mà tin chồng vẫn bặt:
Ngoài rèm thước chẳng mách tin, / Trong rèm dường đã có đèn biết chăng?
Chim thước (chim khách) theo dân gian báo tin vui có người về, nhưng "ngoài rèm" không có tin; "trong rèm" chỉ có ngọn đèn làm bạn. Tấm rèm chia đôi thế giới: bên ngoài là nơi người chồng đi xa, bên trong là nỗi cô đơn. Một tấm rèm mỏng mà như bức tường không qua được.
Ca dao: đứng tựa cửa, trông ra ngõ
Trong ca dao, hình ảnh người đứng ở cửa, ở ngõ trông ngóng xuất hiện rất nhiều: mẹ trông con đi xa, vợ trông chồng, người con gái trông người thương. Cửa và ngõ là nơi tiễn biệt và cũng là nơi đón đợi. Những chữ như "tựa cửa", "ra ngõ", "đứng đầu ngõ" mang theo cả nỗi chờ đợi mà không cần nói thêm.
Thành ngữ gốc Hán "ỷ môn chi vọng" (tựa cửa mà trông) chỉ lòng cha mẹ mong con, thường xuất hiện trong văn thơ cổ: hình ảnh người mẹ tựa cửa trông con về là một trong những hình ảnh xúc động nhất của văn chương Á Đông.
Vì sao khung cửa hợp với nỗi nhớ
- Khung cửa tạo ranh giới: người trong và cảnh ngoài; thơ chỉ cần đặt nhân vật ở ranh giới là thấy xa cách.
- Khung cửa là khung tranh: cảnh qua cửa được "đóng khung", như một bức tranh nhỏ, rất hợp với thơ ngắn gọn.
- Người phụ nữ xưa ít ra khỏi nhà: trong văn hoá khuê các, cửa sổ, rèm là cửa duy nhất nhìn ra thế giới, nên nhân vật nữ trong thơ cổ thường đứng bên song, bên rèm.
- Đi và về đều qua cửa: cửa là nơi bắt đầu và kết thúc mọi chuyến đi, nên gắn với cả tiễn và đón.
Đọc thơ có cửa: vài gợi ý
- Khi gặp chữ "song", "rèm", "lầu" trong thơ cổ, thử hình dung nhân vật đang đứng ở đâu, nhìn ra hướng nào.
- Để ý cảnh bên ngoài khung cửa: cánh buồm, con thước, ánh trăng, hoàng hôn; đó thường là "tin tức" mà nhân vật chờ.
- So sánh cửa trong thơ cổ với cửa sổ trong thơ hiện đại; cách dùng hình ảnh có thay đổi, nhưng nỗi chờ đợi vẫn còn.
- Học thuộc vài câu, rồi lần tới đứng bên cửa sổ lúc chiều, thử đọc lại; thơ sẽ khác hẳn khi đọc đúng chỗ.
Góc nhìn hôm nay
Cửa sổ ngày nay thường bị che bởi điều hoà, khung sắt, màn hình. Nhưng cảm giác đứng bên khung cửa nhìn ra, chờ một người, nhớ một nơi, vẫn là cảm giác chung của con người. Đọc "Buồn trông cửa bể chiều hôm" hay "Ngoài rèm thước chẳng mách tin" là nghe lại tiếng nói của những người đã đứng bên khung cửa hàng trăm năm trước, và nhận ra họ cũng giống mình.
Câu hỏi thường gặp
"Buồn trông cửa bể chiều hôm" trong tác phẩm nào?
Trong "Truyện Kiều" của Nguyễn Du, đoạn Kiều ở lầu Ngưng Bích. "Cửa bể" là cửa biển; hình ảnh cánh buồm thấp thoáng nơi cửa bể gợi thân phận lênh đênh và nỗi nhớ quê.
"Song sa" nghĩa là gì?
"Song sa" là cửa sổ có chấn song che bằng lụa mỏng. Trong thơ cổ, ngồi bên song sa thường gợi cảnh cô đơn, chờ đợi của người con gái trong khuê các.
"Ngoài rèm thước chẳng mách tin" là của ai?
Là câu trong bản dịch nôm "Chinh phụ ngâm" của Đặng Trần Côn, bản dịch thường được cho là của Đoàn Thị Điểm. Chim thước theo dân gian báo tin vui, nhưng ngoài rèm không có tin người chồng.
"Ỷ môn chi vọng" nghĩa là gì?
Nghĩa là tựa cửa mà trông, chỉ lòng cha mẹ mong con đi xa trở về. Đây là thành ngữ gốc Hán thường xuất hiện trong văn thơ cổ.