Bản lề là khớp xoay nối cánh cửa với khung, cho cánh quay quanh một trục; nó có từ thời cổ đại dưới dạng trục xoay cắm vào lỗ cối, và đến nay có hàng chục loại: bản lề lá, bản lề cối, bản lề âm, bản lề sàn, bản lề lò xo, bản lề giảm chấn. Chọn đúng bản lề và bảo dưỡng định kỳ quyết định cánh cửa đóng êm, không xệ, không kêu suốt nhiều năm. Một cánh cửa hỏng thường không phải do cánh mà do bản lề.
Từ trục xoay cổ đại đến bản lề lá
Những cánh cửa cổ nhất mà khảo cổ học biết tới thường xoay theo kiểu trục: cạnh cánh cửa có một trục đứng, đầu dưới cắm vào một hốc đá hoặc gỗ ở chân, đầu trên lồng vào một vòng hoặc lỗ ở trên. Ở Lưỡng Hà, Ai Cập cổ, người ta đã tìm thấy những tảng đá có hốc xoay (door socket) cho cánh cửa lớn của đền, cung điện. Cửa gỗ truyền thống Việt Nam với ngõng và cối cũng theo nguyên lý ấy.
Bản lề kim loại hai lá với chốt ở giữa, giống loại quen dùng hôm nay, xuất hiện từ thời La Mã và phổ biến dần ở châu Âu thời Trung cổ, ban đầu là những bản lề sắt rèn dài, có khi chạy gần hết chiều ngang cánh cửa gỗ, vừa làm khớp xoay vừa giằng các tấm ván. Đến thời công nghiệp, bản lề được dập, đúc hàng loạt với kích thước chuẩn.
Các loại bản lề thường gặp
| Loại | Đặc điểm | Hay dùng cho |
|---|---|---|
| Bản lề lá | Hai lá kim loại, chốt giữa; phổ biến nhất | Cửa gỗ, cửa phòng, cửa sổ |
| Bản lề cối (bản lề trục) | Hai nửa lồng vào nhau theo trục, nhấc cánh ra được | Cửa gỗ, cửa sắt, cổng |
| Bản lề âm (giấu) | Giấu trong cạnh cửa và khung, nhìn ngoài không thấy | Cửa hiện đại, cửa ốp tường |
| Bản lề sàn | Hộp cơ khí âm dưới sàn, có lò xo thuỷ lực, cửa tự trở về | Cửa kính cường lực, cửa sảnh |
| Bản lề lò xo | Có lò xo tự đóng cửa | Cửa nhà vệ sinh công cộng, cửa bếp nhà hàng |
| Bản lề piano (dài) | Dải bản lề dài suốt cạnh | Nắp đàn, nắp hòm, cánh tủ dài |
| Bản lề bật (tủ bếp) | Cơ cấu nhiều khớp, chỉnh được ba chiều, nhiều loại có giảm chấn | Cánh tủ bếp, tủ áo |
Bao nhiêu bản lề cho một cánh cửa
Không có con số cố định, nhưng có vài nguyên tắc thợ hay dùng:
- Cánh cửa phòng thông thường cao khoảng hai mét: thường dùng ba bản lề. Hai bản lề đủ giữ cánh nhẹ, nhưng bản lề thứ ba ở giữa giúp cánh không cong vênh, nhất là cửa gỗ tự nhiên.
- Cánh nặng, cao hơn, cửa gỗ đặc, cửa chống cháy: ba hoặc bốn bản lề loại chịu lực.
- Bản lề trên cùng chịu lực kéo lớn nhất, vì trọng lượng cánh cửa có xu hướng kéo cánh xa khỏi khung ở phía trên. Đó là lý do bản lề trên hay bị lỏng vít trước tiên.
Bản lề hỏng: dấu hiệu và cách xử lý
| Dấu hiệu | Nguyên nhân thường gặp | Xử lý tại nhà |
|---|---|---|
| Cửa kêu cót két | Chốt bản lề khô, bám bụi, gỉ | Lau sạch, nhỏ dầu bôi trơn hoặc mỡ vào chốt, mở đóng vài lần |
| Cửa xệ, chạm sàn hoặc cọ khung | Vít bản lề trên bị lỏng, lỗ vít toe | Siết lại vít; lỗ toe thì chèn tăm gỗ có keo rồi bắt lại, hoặc thay vít dài hơn |
| Cửa tự mở hoặc tự đóng | Khung không thẳng đứng, bản lề lệch trục | Chỉnh lại bản lề, chèn mỏng sau lá bản lề; nặng thì gọi thợ |
| Cánh rơ, lắc | Chốt bản lề mòn | Thay bản lề cùng kích thước |
| Cánh tủ bếp lệch, hở | Bản lề bật cần chỉnh | Vặn các vít chỉnh trên bản lề (lên xuống, ra vào, trái phải) |
Về dầu bôi trơn: dầu dạng xịt đa năng giúp nhanh, nhưng dễ bám bụi; mỡ bò, dầu máy khâu hoặc sáp nến bền hơn cho bản lề cửa gỗ. Lau sạch dầu thừa để không dây ra sàn, cánh cửa.
Việc nặng như cửa gỗ đặc bị xệ nhiều, cửa kính cường lực trên bản lề sàn bị lệch, cửa chống cháy không tự đóng nên gọi thợ hoặc đơn vị quản lý toà nhà, vì cánh nặng có thể rơi gây thương tích.
Bản lề và trẻ nhỏ
Phía bản lề của cánh cửa là nơi trẻ nhỏ hay bị kẹp tay nhất: khi cửa đóng, khe giữa cánh và khung ở phía bản lề khép lại với lực rất lớn do hiệu ứng đòn bẩy. Có thể dùng miếng chắn khe bản lề bằng nhựa, cao su bán sẵn, hoặc chặn cửa để cửa không đóng sầm. Chủ đề chống kẹp tay trẻ nhỏ có bài riêng ở danh mục Cửa trong nhà hôm nay.
Góc nhìn hôm nay
Bản lề là một trong những phát minh mà ta chỉ để ý khi nó hỏng. Vài phút bảo dưỡng mỗi năm, nhỏ một giọt dầu, siết một con vít, có thể giúp cánh cửa chạy êm thêm nhiều năm. Và lần tới đứng trước một cánh cửa cổ ở đình chùa, nhìn xuống chân cửa, tìm lỗ cối: đó là tổ tiên của chiếc bản lề nhỏ trên cửa phòng nhà mình.
Câu hỏi thường gặp
Cửa phòng cần mấy bản lề?
Cánh cửa phòng thông thường cao khoảng hai mét thường dùng ba bản lề; bản lề giữa giúp cánh không cong vênh. Cánh nặng, cửa gỗ đặc, cửa chống cháy có thể cần ba hoặc bốn bản lề loại chịu lực.
Cửa kêu cót két phải làm sao?
Lau sạch bản lề, nhỏ dầu bôi trơn, mỡ hoặc sáp vào chốt, rồi mở đóng vài lần cho dầu thấm. Nếu bản lề gỉ hoặc mòn nhiều, nên thay bản lề mới cùng kích thước.
Vì sao cửa bị xệ?
Thường do vít bản lề trên bị lỏng hoặc lỗ vít bị toe vì bản lề trên chịu lực kéo lớn nhất. Siết lại vít, chèn tăm gỗ có keo vào lỗ toe, hoặc thay vít dài hơn.
Bản lề sàn là gì?
Là hộp cơ khí âm dưới sàn có lò xo thuỷ lực, đỡ cánh cửa và đưa cửa tự trở về vị trí đóng. Loại này thường dùng cho cửa kính cường lực ở sảnh, cửa hàng.