Cổng nhà thờ họ (từ đường) là lối vào nơi thờ tổ tiên chung của một dòng họ, thường làm dạng nghi môn trụ biểu hoặc cổng có mái, đắp tên họ và câu đối nhắc con cháu nhớ nguồn cội. Mỗi dịp giỗ tổ, tảo mộ, Tết, con cháu từ khắp nơi về đi qua chiếc cổng ấy. Vì vậy cổng nhà thờ họ thường được chăm chút, trùng tu nhiều nhất trong các công trình của dòng họ.
Nhà thờ họ là gì
Ở nhiều làng Việt, nhất là ở Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ, mỗi dòng họ lớn có một ngôi nhà thờ chung gọi là nhà thờ họ, từ đường hay từ chỉ. Nơi đây thờ thuỷ tổ, tức người đầu tiên của dòng họ đến lập nghiệp ở làng, và các đời tổ tiếp theo. Các chi, ngành nhỏ trong họ có thể có nhà thờ chi riêng.
Nhà thờ họ không chỉ là nơi cúng giỗ. Đây còn là nơi giữ gia phả, nơi họp họ bàn việc chung, nơi khuyến học, khen thưởng con cháu đỗ đạt. Ở những làng có truyền thống khoa bảng, nhà thờ họ còn lưu giữ bằng sắc, hoành phi ghi công danh của các bậc tiền nhân.
Cổng nhà thờ họ: các kiểu thường gặp
| Kiểu | Mô tả | Hay gặp |
|---|---|---|
| Nghi môn hai trụ hoặc bốn trụ | Trụ gạch cao, đỉnh búp sen hoặc phượng, thân đắp câu đối | Rất phổ biến ở Bắc Bộ |
| Cổng có mái | Mái ngói nhỏ trên lối đi, có thể có cánh cửa gỗ | Họ khá giả, nhà thờ họ cổ |
| Cổng vòm có gác | Lối đi cuốn vòm, phía trên có gác nhỏ hoặc bảng tên | Một số nhà thờ họ ở Nghệ An, Hà Tĩnh, Thanh Hoá |
| Cổng tam quan | Ba lối, cửa giữa lớn | Nhà thờ họ lớn, nhà thờ có tước vị |
Trên cổng hoặc trên bức tường ngay sau cổng thường đắp bốn chữ như "Nguyễn tộc từ đường", "Lê tộc từ đường", tức "nhà thờ họ Nguyễn", "nhà thờ họ Lê". Có họ dùng chữ "từ chỉ", "từ đường", có họ ghi tên chi.
Câu đối trên cổng: lời dặn của tổ tiên
Câu đối trên cổng nhà thờ họ thường xoay quanh vài chủ đề:
- Nhớ nguồn: con cháu đời sau không quên công ơn tiền nhân.
- Đất và gốc: tổ tiên từ đâu đến, gây dựng ở làng này ra sao.
- Đức và học: giữ nếp nhà, chăm học, sống có đức.
- Con cháu đông vui: dòng họ phát triển, cành lá sum suê.
Hình ảnh hay gặp là cây và nước: "cây có cội, nước có nguồn", gốc rễ và cành lá. Nhiều câu đối viết bằng chữ Hán, một số họ có câu đối chữ Nôm hoặc chữ Quốc ngữ. Câu đối thường được đặt khi xây hoặc trùng tu, có khi ghi rõ năm và tên người đặt ở lạc khoản.
Nếu nhà thờ họ của mình có câu đối mà con cháu trẻ không đọc được, một việc nhỏ đáng làm là chụp ảnh, nhờ người biết chữ Hán phiên âm và dịch nghĩa, rồi in thành tờ giấy treo bên cạnh. Câu đối chỉ có ý nghĩa khi người ta hiểu nó.
Đi qua cổng trong ngày giỗ tổ
Ngày giỗ tổ là ngày cổng nhà thờ họ đông người nhất. Phong tục mỗi họ khác nhau, nhưng có vài điều quen thuộc:
- Con cháu về sớm dọn dẹp, quét sân, lau bàn thờ, treo cờ, treo đèn ở cổng.
- Các bậc trưởng họ, trưởng chi đi vào trước, con cháu theo sau.
- Cửa giữa (nếu có tam quan hoặc nghi môn ba khoảng) có thể chỉ dành cho lễ rước, cho trưởng họ.
- Khách khác họ đến dự thường được đón từ cổng, dẫn vào.
Đây là những tập quán, không phải quy định cứng. Ai lần đầu về giỗ tổ ở quê nội, quê ngoại, cách tốt nhất là đi cùng người lớn trong nhà và làm theo.
Trùng tu cổng: những điều hay bị bỏ qua
Khi dòng họ có điều kiện, cổng thường là thứ được sửa sang trước tiên. Có nhiều cổng nhà thờ họ được xây mới lớn, ốp đá, sơn màu. Nhưng trong quá trình đó, không ít giá trị cũ bị mất. Vài điều nên cân nhắc trước khi trùng tu:
- Chụp ảnh, đo vẽ cổng cũ thật kỹ trước khi động vào, kể cả từng chữ trên câu đối.
- Giữ lại câu đối, bảng tên gốc: nếu vữa cũ hỏng, có thể tách ra giữ, hoặc chép lại đúng chữ, đúng thư pháp.
- Giữ tỉ lệ: cổng quá to so với ngôi nhà thờ phía sau sẽ làm nhà thờ trông nhỏ bé, mất cân đối.
- Dùng vật liệu gần với cũ: vữa vôi, gạch nung, ngói ta hợp hơn đá granite bóng và gạch men.
- Ghi bia công đức trung thực, ghi năm trùng tu, để đời sau biết phần nào cũ, phần nào mới.
- Nếu nhà thờ họ đã được xếp hạng di tích, việc sửa chữa phải theo quy định của ngành văn hoá; hỏi cơ quan văn hoá địa phương trước.
Nhà thờ họ nổi tiếng gắn với danh nhân
Nhiều nhà thờ họ được biết đến vì gắn với danh nhân và được xếp hạng di tích. Ví dụ khu di tích Nguyễn Du ở Tiên Điền (Hà Tĩnh) có nhà thờ dòng họ Nguyễn Tiên Điền; ở làng Đông Ngạc (Hà Nội), làng nổi tiếng khoa bảng, có nhiều nhà thờ họ còn lưu giữ hoành phi, bằng sắc. Những nơi này cho phép người ngoài họ ghé thăm, là chỗ tốt để xem cổng, câu đối, cách bài trí một từ đường.
Khi đến thăm nhà thờ họ không phải của mình, nên xin phép người trông coi, ăn mặc chỉnh tề, không ngồi lên bậc thềm, không chạm đồ thờ.
Góc nhìn hôm nay
Với nhiều gia đình đã sống ở thành phố hai, ba đời, cổng nhà thờ họ ở quê là sợi dây cuối cùng nối với gốc. Có thể giữ sợi dây ấy bằng vài việc nhỏ: đưa con về giỗ tổ ít nhất một lần, chỉ cho con đọc tên họ trên cổng, kể cho con nghe ai là thuỷ tổ, vì sao họ mình ở làng này. Những câu chuyện ấy, nếu không kể ở cổng nhà thờ họ, thì khó có chỗ nào khác để kể.
Câu hỏi thường gặp
Từ đường là gì?
Từ đường là nhà thờ tổ tiên chung của một dòng họ, thờ thuỷ tổ và các đời tổ tiếp theo. Đây cũng là nơi giữ gia phả, họp họ và khuyến học con cháu.
Cổng nhà thờ họ thường ghi gì?
Thường ghi tên nhà thờ như "Nguyễn tộc từ đường" và câu đối về nguồn cội, đạo đức, việc học, sự phát triển của dòng họ. Nhiều câu đối viết bằng chữ Hán, có ghi năm dựng.
Trùng tu cổng nhà thờ họ cần lưu ý gì?
Nên chụp ảnh, đo vẽ cổng cũ, giữ lại câu đối và bảng tên gốc, giữ tỉ lệ cân với nhà thờ, dùng vật liệu gần với cũ. Nếu nhà thờ đã là di tích, phải theo quy định của cơ quan văn hoá.
Đến thăm nhà thờ họ khác cần làm gì?
Xin phép người trông coi, ăn mặc chỉnh tề, đi lại nhẹ nhàng, không ngồi lên thềm hay chạm vào đồ thờ, hỏi trước khi chụp ảnh.