Một cổng làng mới "có hồn" không cần to: nó cần đúng tỉ lệ với đường và làng, dùng vật liệu gần với vùng đất, để lối đi đủ rộng và đủ cao cho xe cứu thương, xe cứu hoả, và giữ lại được chữ, câu đối, ký ức của cổng cũ. Từ khoảng đầu những năm 2000, nhiều làng xây cổng mới bằng bê tông, có cổng rất lớn. Bên cạnh những cổng đẹp, cũng có cổng gây tranh luận vì tốn kém, lạc tỉ lệ hoặc cản lối xe. Bài này tóm lại những điều đáng cân nhắc trước khi làng quyết định xây.
Vì sao làng nào cũng muốn có cổng
Cổng làng xưa sinh ra để giữ làng. Ngày nay, khi làng đã mở nhiều lối, đường bê tông nối thẳng ra quốc lộ, cổng làng gần như không còn chức năng bảo vệ. Nhưng nhu cầu có cổng vẫn rất mạnh, vì:
- Cổng là bộ mặt: người đi qua nhìn cổng mà biết làng có tên, có lịch sử, có người lo.
- Cổng là chỗ gửi lòng của người xa quê: nhiều cổng làng mới được xây bằng tiền con em đi làm ăn xa gửi về.
- Cổng là dấu mốc: chỉ đường, hẹn gặp, chụp ảnh lễ tết, cưới hỏi.
- Cổng là dịp đoàn kết: cả làng góp công, góp của, bàn bạc.
Những lý do ấy đều chính đáng. Vấn đề chỉ nằm ở cách làm.
Những điều hay bị bàn tới
Báo chí và các nhà nghiên cứu văn hoá trong hai thập niên qua đã nhiều lần nhắc tới một số vấn đề quanh cổng làng mới:
| Vấn đề | Biểu hiện |
|---|---|
| Lạc tỉ lệ | Cổng cao lớn đứng giữa đường làng nhỏ, to hơn cả đình làng phía sau |
| Vật liệu xa lạ | Ốp đá bóng, sơn nhũ vàng, đắp rồng xi măng theo một mẫu giống nhau ở nhiều nơi |
| Cản lối xe | Cổng thấp hoặc hẹp, xe tải, xe cứu hoả, xe chở nông sản không qua được |
| Đứng chơ vơ | Đường mở rộng, cổng nằm lọt giữa lòng đường hoặc phải phá |
| Đóng góp nặng | Chi phí lớn, chia bổ cho từng hộ, gây tranh cãi trong làng |
Cũng phải nói công bằng: có nhiều làng xây cổng mới rất đẹp, hợp cảnh, được người làng tự hào. Khác biệt thường nằm ở quá trình: làng có bàn bạc kỹ không, có người hiểu kiến trúc góp ý không, có tính đến đường sá tương lai không.
Bảy câu hỏi trước khi xây cổng mới
- Cổng cũ còn không? Nếu còn, dù đã xuống cấp, ưu tiên tu bổ cổng cũ. Một cổng cổ sửa đúng cách có giá trị hơn mọi cổng mới.
- Đường qua cổng sẽ rộng bao nhiêu trong mười, hai mươi năm tới? Hỏi quy hoạch của xã trước khi đổ móng. Nếu đường sẽ mở rộng, đặt cổng lùi vào hoặc thiết kế lối đi rộng ngay từ đầu.
- Xe cứu hoả, xe cứu thương có qua được không? Theo các quy chuẩn phòng cháy hiện hành, đường dành cho xe chữa cháy thường yêu cầu chiều rộng thông thuỷ khoảng 3,5 m và chiều cao thông thuỷ khoảng 4,5 m trở lên. Nên hỏi cơ quan phòng cháy chữa cháy địa phương để có con số áp dụng chính xác.
- Cổng có cân với đình, với nhà dân hai bên không? Cổng không nên lấn át công trình quan trọng nhất của làng.
- Vật liệu nào là của vùng mình? Đá ong, gạch nung, ngói ta, đá xanh... mỗi vùng có thứ riêng. Dùng vật liệu địa phương giúp cổng không giống cổng làng bên.
- Chữ trên cổng là gì? Tên làng, hoành phi, câu đối nên do người am hiểu đặt, đúng luật đối, đúng lịch sử làng.
- Tiền ở đâu ra, chi tiêu có công khai không? Đóng góp tự nguyện, ghi bia công đức, công khai thu chi giúp tránh mâu thuẫn trong làng.
Học từ cổng cũ: tỉ lệ và vật liệu
Cổng làng cổ thường không cao. Mái cổng chỉ nhỉnh hơn đầu người cưỡi ngựa hoặc gánh lúa một chút. Nhưng cổng cổ đẹp vì tỉ lệ cân: chiều rộng lối đi, độ dày tường, độ dốc mái, kích thước chữ đều vừa với nhau. Cổng nằm lọt trong lũy tre, dưới tán cây đa, nhìn vừa vặn chứ không chiếm chỗ.
Một cổng mới học tinh thần ấy có thể là:
- Hai trụ gạch nung hoặc đá ong vừa phải, lối đi đủ cho xe cứu hoả, không làm mái che lối xe để không giới hạn chiều cao.
- Mái nhỏ hoặc bức tường có mái đặt sang hai bên, làm chỗ đứng chờ, chỗ đặt bia, chỗ trồng cây.
- Tên làng bằng chữ Quốc ngữ dễ đọc, câu đối chữ Hán cũ giữ lại kèm bản dịch.
- Một cây xanh lớn cạnh cổng, thay cho vai trò của cây đa xưa.
Khi phải dời hoặc phá cổng cũ
Có lúc mở đường bắt buộc phải dời cổng. Những việc nên làm:
- Chụp ảnh, đo vẽ kỹ cổng cũ, ghi lại toàn bộ chữ.
- Giữ lại những phần quý: bia, câu đối đá, cối đá, đầu trụ, đưa về sân đình hoặc nhà văn hoá trưng bày.
- Nếu có thể, tháo dỡ và dựng lại cổng ở vị trí mới, như cách người ta di dời nhà gỗ cổ.
- Gắn một tấm bảng nhỏ ở vị trí cũ, ghi "nơi đây từng là cổng làng", để người đi qua còn biết.
Góc nhìn hôm nay
Cổng làng mới sẽ còn được xây thêm, vì người Việt vẫn cần một nơi để biết "về đến làng rồi". Điều đáng mong là mỗi cổng mới không phải bản sao của một mẫu chung, mà mang chút gì riêng của làng mình: một loại gạch, một câu đối, một cây cổ thụ, một câu chuyện. Muốn có ý tưởng, đi xem vài cổng làng cổ ở Đường Lâm, Ước Lễ, Thổ Hà trước khi bàn thiết kế là cách học rẻ và hiệu quả nhất.
Câu hỏi thường gặp
Xây cổng làng mới cần lưu ý gì?
Cần cân nhắc quy hoạch đường sá, đảm bảo xe cứu hoả và xe cứu thương qua được, giữ tỉ lệ cân với làng và đình, dùng vật liệu địa phương, chọn chữ và câu đối đúng, và công khai việc đóng góp.
Cổng làng phải cao rộng bao nhiêu để xe cứu hoả qua?
Các quy chuẩn phòng cháy hiện hành thường yêu cầu đường cho xe chữa cháy có chiều rộng thông thuỷ khoảng 3,5 m và chiều cao khoảng 4,5 m trở lên. Nên hỏi cơ quan phòng cháy chữa cháy địa phương để có con số chính xác.
Có nên phá cổng làng cũ để xây cổng mới?
Nếu cổng cũ còn, nên ưu tiên tu bổ thay vì phá. Trường hợp bắt buộc phải dời, cần đo vẽ, chụp ảnh, giữ lại bia, câu đối và nếu được thì dựng lại ở vị trí mới.
Vì sao nhiều cổng làng mới bị chê?
Thường vì lạc tỉ lệ, dùng vật liệu và mẫu trang trí giống nhau ở nhiều nơi, cản lối xe hoặc tốn kém. Nhiều cổng mới vẫn đẹp và hợp cảnh khi làng bàn bạc kỹ và có người hiểu kiến trúc góp ý.