Ngưỡng cửa là thanh gỗ hoặc đá nằm ngang dưới chân cửa, cao hơn mặt nền; trong nhà Việt xưa nó vừa là bộ phận kết cấu giữ cánh cửa, vừa chặn nước, gió và côn trùng, vừa đánh dấu ranh giới trong – ngoài. Đi kèm ngưỡng thường là bậc tam cấp trước hiên. Ở đình, chùa, cung điện, ngưỡng càng cao thì người bước qua càng phải chậm lại, cúi mình, đó là dụng ý của người dựng.
Ngưỡng cửa làm những việc gì
Người ngày nay hay nghĩ ngưỡng cửa là thứ để vấp. Với nhà gỗ truyền thống, nó là chi tiết không thể bỏ:
- Giữ cánh cửa: cửa xoay trên ngõng gỗ cần một lỗ cối ở dưới chân. Lỗ ấy khoét vào ngưỡng. Cửa ván lùa, ván tháo lắp cần rãnh dưới, rãnh ấy cũng nằm trên ngưỡng.
- Giằng chân khung: ngưỡng nối hai cột hoặc hai trụ cửa ở dưới, cùng với mi cửa ở trên tạo thành một khung chữ nhật cứng, giúp cửa không bị vặn.
- Chặn nước: mưa tạt vào hiên, nước trên sân dâng, ngưỡng cao vài phân đến vài tấc giữ nước không tràn vào nhà.
- Chặn gió và bụi sát đất: khe dưới chân cửa là nơi gió lạnh lùa vào mạnh nhất. Ngưỡng bịt khe ấy.
- Ngăn vật nuôi và côn trùng: gà, vịt, chó con, rắn rết, chuột khó vào hơn khi có một bậc chắn.
Vật liệu: gỗ hay đá
| Vật liệu | Hay gặp ở | Ưu điểm | Nhược điểm |
|---|---|---|---|
| Gỗ lim, gỗ tốt | Nhà gỗ, nhà rường, đình làng | Dễ khoét cối, ấm chân, liền với khung gỗ | Mòn theo thời gian, mối mọt nếu ẩm |
| Đá xanh, đá ong | Đình chùa lớn, cung điện, nhà giàu | Bền gần như vĩnh viễn, chịu nước | Nặng, khó khoét, lạnh chân |
| Gạch vồ, gạch nung | Nhà gạch, nhà phố | Rẻ, dễ làm | Không giữ được cối cửa, cần thêm gỗ |
Nhiều công trình kết hợp: phần ngưỡng chịu cối là gỗ, đặt trên một bậc đá. Ở chùa cổ Bắc Bộ, có thể thấy ngưỡng gỗ đen bóng vì hàng trăm năm người bước qua, mòn lõm ngay chỗ giữa.
Ngưỡng cao ở đình, chùa, cung điện
Đi vào một ngôi chùa cổ hay một cung điện ở Huế, sẽ thấy ngưỡng cửa chính cao hơn hẳn nhà thường, có chỗ cao tới quá đầu gối. Ngoài lý do kết cấu, độ cao ấy có tác dụng với người bước qua:
- Phải nhấc chân cao, đi chậm lại, không thể vội vàng xông vào.
- Phải nhìn xuống, hơi cúi người, như một cử chỉ kính cẩn trước nơi thờ tự.
- Ngưỡng tách hẳn không gian ngoài (trần tục) với không gian trong (thiêng), bước qua là một hành động có ý thức.
Ở nhiều chùa, có tục bước qua ngưỡng bằng chân phải hoặc tránh dẫm lên ngưỡng. Những tục này thuộc về quan niệm dân gian, được bàn riêng ở danh mục Phong tục quanh cửa. Ở đây chỉ cần nhớ: đừng dẫm, đừng ngồi lên ngưỡng gỗ cổ, vì đó là phần gỗ đã mòn, dễ hỏng.
Trong kiến trúc cung đình Trung Hoa, người ta hay nói ngưỡng cửa càng cao thì gia chủ càng có địa vị, đến mức thành ngữ "ngưỡng cửa cao" được dùng để chỉ nhà quyền quý, khó với tới. Ở Việt Nam, cách nói "ngưỡng cửa" cũng thường dùng theo nghĩa bóng: ngưỡng cửa cuộc đời, ngưỡng cửa đại học.
Bậc tam cấp trước hiên
Trước nhiều ngôi nhà gỗ, đình, chùa, có ba bậc thềm dẫn lên hiên, gọi là bậc tam cấp. Số ba bậc phổ biến vì vài lẽ:
- Nền nhà xưa thường được đắp cao hơn sân để tránh ngập. Ba bậc vừa đủ độ cao nhiều nơi cần.
- Bậc tam cấp làm trang trọng lối vào mà không tốn nhiều vật liệu.
- Con số ba được ưa trong văn hoá Á Đông, cũng như tam quan, tam bảo.
Không phải công trình nào cũng đúng ba bậc. Đình chùa lớn có thể năm, bảy bậc hoặc nhiều hơn, cung điện có hệ bậc thềm riêng, nhà dân vùng trũng có thể nhiều hơn do nền cao. Ở cung đình, bậc thềm giữa thường dành cho vua, hai bên cho quan, có khi giữa là đá chạm rồng (gọi là "bậc rồng"), người không bước lên.
Hiên và khoảng đệm trước cửa
Giữa bậc tam cấp và ngưỡng cửa thường là hiên. Hiên che mưa nắng cho cánh cửa, giúp gỗ cửa bền hơn rất nhiều. Một cánh cửa gỗ phơi trực tiếp mưa nắng có thể nứt vênh sau vài năm, trong khi cửa nằm sâu dưới hiên có thể dùng cả trăm năm.
Hiên còn là nơi khách dừng chân trước khi vào nhà: cởi nón, rũ áo mưa, chào chủ nhà. Tức là trước khi đến ngưỡng cửa, đã có một "ngưỡng" mềm hơn.
Ngưỡng cửa trong nhà hôm nay
Nhà bê tông hiện đại có xu hướng làm sàn phẳng, bỏ ngưỡng, nhất là trong phòng. Điều này có lý do:
- An toàn cho người già và trẻ nhỏ: ngưỡng là nguyên nhân hay gặp của vấp ngã trong nhà. Người cao tuổi, người dùng xe lăn, khung tập đi gặp khó với ngưỡng cao.
- Dễ lau dọn, đẩy robot hút bụi.
- Cửa hiện đại có gioăng cao su, thanh chắn đáy tự hạ, chặn gió bụi mà không cần ngưỡng cao.
Nhưng ở cửa ra ban công, cửa nhà tắm, cửa chính hướng ra sân, ngưỡng thấp vẫn hữu ích để chặn nước. Cách làm phổ biến là ngưỡng thấp, vát hai mép thành dốc nhẹ, hoặc hạ cốt sàn khu ướt thấp hơn khu khô vài phân để không cần ngưỡng.
Nếu nhà có người cao tuổi mà vẫn giữ ngưỡng cũ, có thể làm nẹp dốc vát hai bên, dán băng màu tương phản trên mép ngưỡng cho dễ thấy, và lắp đèn chiếu sáng lối đi ban đêm.
Góc nhìn hôm nay: để ý ngưỡng khi đi tham quan
Khi đến một di tích, thử quan sát ngưỡng cửa như một "cuốn nhật ký": độ mòn cho biết lối nào đông người qua, lỗ cối cho biết kiểu cửa từng lắp, những miếng gỗ chèn cho biết lần tu bổ. Ở chùa Bút Tháp, chùa Keo, đình Tây Đằng, nhà rường Huế, các ngưỡng gỗ cổ đều kể được chuyện riêng. Và khi bước qua, hãy làm như người xưa muốn: chậm lại một nhịp.
Câu hỏi thường gặp
Ngưỡng cửa là gì?
Ngưỡng cửa là thanh gỗ, đá hoặc gạch nằm ngang dưới chân khung cửa, cao hơn mặt nền. Nó giữ cối cửa, giằng chân khung, chặn nước, gió và côn trùng, đồng thời đánh dấu ranh giới trong và ngoài.
Vì sao ngưỡng cửa chùa và cung điện cao?
Ngưỡng cao buộc người bước qua phải đi chậm, nhìn xuống, hơi cúi người, như một cử chỉ kính cẩn trước nơi thờ tự hay nơi quyền quý. Nó cũng tách hẳn không gian bên ngoài với bên trong.
Bậc tam cấp là gì?
Là ba bậc thềm dẫn từ sân lên hiên nhà, đình, chùa. Ba bậc phổ biến vì vừa đủ độ cao nền nhà chống ngập và hợp quan niệm ưa số ba, nhưng nhiều công trình có số bậc khác.
Nhà có người già có nên bỏ ngưỡng cửa?
Nên hạ thấp hoặc bỏ ngưỡng ở các cửa trong nhà để giảm nguy cơ vấp ngã. Ở cửa khu ướt có thể dùng ngưỡng thấp vát dốc hoặc hạ cốt sàn để chặn nước mà vẫn an toàn.