Cửa võng là khung gỗ chạm thủng, thường sơn son thếp vàng, treo ngang phía trên trước bàn thờ, mép dưới cong võng xuống nên có tên "võng"; y môn là tấm trướng hoặc khung chạm mô phỏng tấm màn che trước khám thờ. Cả hai không phải cánh cửa để đóng mở mà là "cửa biểu tượng", đánh dấu lối vào không gian thờ trong nhà, đình, chùa, nhà thờ họ.
Cửa không để đi qua
Gọi là cửa, nhưng cửa võng không có cánh, không có then. Nó là một khung trang trí đặt giữa hai cột trước gian thờ, chiếm phần trên của khoảng không gian ấy. Người đứng lễ nhìn bàn thờ qua khung cửa võng, như nhìn qua một ô cửa sân khấu.
Ý nghĩa của nó vì thế là phân định: phía ngoài là nơi người sống đứng, phía trong là nơi thờ tổ tiên, thần, Phật. Không có tường, không có cửa thật, nhưng ai cũng biết ranh giới nằm đâu.
Cửa võng: cấu tạo và hoạ tiết
Một bộ cửa võng thường gồm:
- Thanh trên nằm ngang, ráp vào hai cột hoặc vào xà, có khi gắn kèm bức hoành phi.
- Hai cánh rủ hai bên, buông xuống như hai vạt màn.
- Mép dưới cong nối hai cánh rủ, võng xuống ở giữa, tạo dáng vòm mềm.
- Phần chạm thủng phủ kín khung, để ánh sáng và khói hương xuyên qua.
Hoạ tiết hay gặp nhất là tứ linh (long, lân, quy, phượng), lưỡng long chầu nguyệt (hai rồng chầu mặt trăng hoặc mặt trời), hoa sen, cúc, mai, dây nho, sóc, tùng hạc. Ở chùa, hoạ tiết sen và các biểu tượng Phật giáo nhiều hơn; ở đình và nhà thờ họ, rồng phượng và hoa lá nhiều hơn.
Kỹ thuật chạm thủng (chạm lộng) đòi hỏi tay nghề cao: người thợ phải khoét bỏ phần nền để hoạ tiết nổi hẳn lên, nhìn được từ cả hai mặt, mà khung vẫn đủ chắc để treo lên cao hàng chục năm.
Sơn son thếp vàng
Phần lớn cửa võng truyền thống được sơn son thếp vàng. Quy trình làm theo lối cổ gồm nhiều lớp:
- Gỗ chạm xong được bó hom, tức trát một lớp sơn ta trộn mùn, đất hoặc bột vào các khe nứt, mối nối.
- Phủ nhiều lớp sơn ta (nhựa cây sơn), mỗi lớp để khô trong môi trường ẩm rồi mài.
- Lên lớp sơn son màu đỏ từ son (thần sa) trộn sơn.
- Dán vàng quỳ (vàng dát mỏng như giấy) hoặc bạc lên những phần cần thếp, rồi phủ lớp sơn cánh gián cho bạc ngả vàng (gọi là "thếp bạc phủ hoàng").
Làm đúng lối cổ thì mất nhiều tháng cho một bộ cửa võng lớn. Ngày nay nhiều nơi dùng sơn công nghiệp, nhũ vàng cho nhanh và rẻ hơn, nhưng màu không sâu và bền như sơn ta.
Các làng nghề gắn với đồ thờ
| Làng nghề | Vùng | Nổi tiếng với |
|---|---|---|
| Sơn Đồng | Phía tây Hà Nội | Tượng thờ, đồ thờ sơn son thếp vàng |
| Phù Khê, Đồng Kỵ | Bắc Ninh | Chạm khắc gỗ, đồ gỗ mỹ nghệ |
| La Xuyên | Nam Định | Mộc chạm, đồ gỗ thờ |
| Kim Bồng | Hội An | Mộc dân dụng và chạm, tu bổ nhà cổ |
| Mỹ Xuyên | Phía bắc Huế | Thợ dựng nhà rường, chạm gỗ |
Y môn: tấm màn của gian thờ
Y môn, theo nghĩa chữ, là "cửa bằng áo", tức cửa làm bằng vải. Ban đầu, y môn là tấm trướng, tấm màn treo trước khám thờ, có thể kéo ra khép vào. Ở nhiều đình, đền, y môn là tấm vải đỏ hoặc vàng thêu rồng phượng, chữ, hoa lá, treo trước cung cấm, nơi đặt bài vị hoặc tượng thần.
Về sau, người thợ mộc chạm gỗ mô phỏng nếp gấp của tấm màn ấy, tạo ra những "y môn gỗ" có hình hai vạt màn rủ, có cả dải tua buông. Vì vậy ngày nay có khi y môn và cửa võng được dùng gần như lẫn nhau. Cách phân biệt thường dùng:
- Cửa võng: khung chạm thủng, mép dưới cong võng, đặt ở gian thờ, phía trước bàn thờ, quy mô lớn.
- Y môn: dạng màn trướng (vải hoặc gỗ mô phỏng màn), thường che trực tiếp trước khám, trước cung cấm, có ý nghĩa che giấu, tôn nghiêm.
Ở đình làng, y môn trước cung cấm thường được khép lại ngày thường, chỉ mở vào ngày hội, ngày tế, khi thần được "rước" ra hoặc dân làng vào lễ.
Cửa võng trong nhà ở hôm nay
Ở nhiều gia đình miền Bắc và miền Trung, cửa võng vẫn có mặt trong phòng thờ, nhất là nhà xây mới theo lối truyền thống. Vài điều thực tế cần nghĩ trước khi đặt làm:
- Tỉ lệ với phòng: phòng thờ thấp mà treo cửa võng to sẽ làm không gian bí bách, đè xuống đầu người lễ. Cửa võng nên để thoáng phía trên bàn thờ và không chạm đầu người đứng.
- Gỗ: gỗ tốt, khô kỹ, tránh nứt sau khi sơn thếp. Gỗ non, gỗ chưa sấy dễ cong vênh, làm bong lớp thếp.
- Kích thước: nhiều gia đình đặt theo thước Lỗ Ban như một quan niệm truyền thống. Đây là tập quán văn hoá, có bài riêng ở danh mục Phong tục quanh cửa.
- Khói hương: cửa võng treo ngay trên lư hương nên nhanh bị ám khói. Nên dùng ít hương, hương sạch, và đặt lư hương sao cho khói không bốc thẳng vào phần chạm.
Lau chùi cửa võng sơn son thếp vàng
Lớp vàng thếp rất mỏng, dễ trầy. Nên phủi bụi bằng chổi lông mềm, lau nhẹ bằng khăn khô hoặc hơi ẩm, không dùng nước tẩy rửa, cồn hay dầu đánh bóng đồ gỗ thông thường. Nếu lớp sơn bong tróc nhiều, nên gọi thợ làng nghề phục chế thay vì tự sơn đè.
Góc nhìn hôm nay: xem ở đâu
Những cửa võng, y môn đẹp nhất thường ở đình, đền cổ đồng bằng Bắc Bộ và các nhà thờ họ lớn. Đình Tây Đằng, đình Chu Quyến, chùa Keo, chùa Tây Phương là những nơi giới nghiên cứu hay nhắc tới về điêu khắc gỗ. Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam ở Hà Nội cũng có hiện vật gỗ chạm từ đình chùa. Khi đứng xem, đừng chỉ nhìn tổng thể: lại gần một góc, đếm số lớp chạm chồng lên nhau, sẽ thấy người thợ xưa đã làm việc kỹ đến mức nào.
Câu hỏi thường gặp
Cửa võng là gì?
Cửa võng là khung gỗ chạm thủng, thường sơn son thếp vàng, treo phía trên trước bàn thờ, mép dưới cong võng xuống. Nó không đóng mở mà đánh dấu lối vào không gian thờ.
Y môn là gì, khác cửa võng thế nào?
Y môn nghĩa là "cửa bằng vải", ban đầu là tấm trướng che trước khám thờ, sau có dạng gỗ chạm mô phỏng màn. Cửa võng là khung chạm thủng lớn ở gian thờ; y môn mang ý che giấu, thường che sát khám hoặc cung cấm.
Cửa võng thờ nên làm bằng gỗ gì?
Nên dùng gỗ tốt, đã sấy khô kỹ để không cong vênh và giữ được lớp sơn thếp lâu bền. Chọn kích thước cân với chiều cao phòng thờ, không để đè xuống đầu người đứng lễ.
Lau cửa võng sơn son thếp vàng thế nào?
Phủi bụi bằng chổi lông mềm, lau nhẹ bằng khăn khô hoặc hơi ẩm, không dùng hoá chất tẩy rửa hay cồn. Sơn thếp bong nhiều thì nên nhờ thợ làng nghề phục chế.