Cổng ngõ nhà quê Bắc Bộ là lối vào riêng của từng gia đình: một cổng tre, cổng trụ gạch hoặc cổng có mái ngói, mở ra con ngõ nhỏ dẫn vào sân, thường không nhìn thẳng vào cửa nhà chính. Từ ngoài đường làng vào tới gian thờ, khách đi qua nhiều lớp: cổng, ngõ, sân, hiên, rồi mới tới cửa. Mỗi lớp là một bước chậm lại, một lời chào.
Ngõ và cổng: hai chữ khác nhau
Trong tiếng nói làng quê Bắc Bộ, "ngõ" là con đường hẹp từ đường làng dẫn vào nhà, có khi dài vài chục mét, hai bên rào hoặc tường. "Cổng" là chỗ chặn ở đầu hoặc cuối con ngõ ấy, nơi có cánh đóng mở. Có nhà cổng nằm sát đường làng, ngõ chạy vào trong; có nhà ngõ dẫn từ đường vào rồi mới tới cổng ở sát sân.
Cách nói "cổng ngõ" gộp cả hai, chỉ toàn bộ lối vào của một gia đình. Những câu như "đi ra đầu ngõ", "đứng ngõ chờ", "tiễn khách ra tận cổng" đều xuất phát từ cấu trúc ấy.
Các kiểu cổng ngõ thường gặp
| Kiểu | Vật liệu | Hay gặp ở | Đặc điểm |
|---|---|---|---|
| Cổng tre, cổng phên | Tre, nứa đan | Nhà nghèo, nhà nông thôn xưa | Nhẹ, đẩy mở, buộc dây hoặc chốt tre |
| Cổng trụ gạch | Hai trụ gạch, cánh gỗ hoặc tre | Nhà khá giả, phổ biến từ đầu thế kỷ 20 | Trụ có thể đắp đầu hình quả, hình đèn lồng |
| Cổng có mái | Gạch, gỗ, mái ngói | Nhà giàu, nhà thờ họ, làng cổ | Mái che như một gian nhà nhỏ, có chỗ ngồi tránh mưa |
| Cổng đá ong | Đá ong xếp | Vùng Sơn Tây, Đường Lâm, Thạch Thất | Tường và trụ đá ong nâu đỏ, rất bền |
Hàng rào hai bên ngõ cũng đa dạng: rào tre ngà, rào dâm bụt, rào găng, rào cúc tần, tường gạch thấp, tường đá ong. Rào xanh vừa ngăn trâu bò, vừa rẻ, lại có hoa, có lá dùng được. Lá cúc tần, hoa dâm bụt từng là thứ trẻ con quê đi qua ngõ hay ngắt chơi.
Vì sao cổng thường không thẳng cửa nhà
Đi vào nhiều ngôi nhà quê cũ, sẽ thấy cổng đặt lệch một bên, hoặc ngõ đi chéo, hoặc ngay sau cổng có bức bình phong, bể nước, cây cảnh chắn tầm nhìn. Khách không thể đứng ở cổng mà nhìn thẳng vào gian thờ, vào trong nhà.
Có nhiều lý do, thực tế và quan niệm đan nhau:
- Kín đáo: người đi đường không nhìn thấu sinh hoạt trong nhà.
- Chắn gió: gió thổi thẳng từ đường vào sân, vào cửa bị bẻ hướng, giảm bụi và gió lạnh.
- Quan niệm dân gian: nhiều người tin luồng khí đi thẳng từ cổng vào nhà là không tốt, nên làm lối vào uốn khúc. Đây là quan niệm phong thuỷ dân gian, mỗi vùng mỗi thầy nói một khác.
- Thế đất: nhà quê thường quay hướng nam hoặc đông nam đón gió mát, trong khi đường làng chạy theo địa hình. Ngõ phải bẻ góc để nối hai hướng ấy.
Bình phong và bể cạn sau cổng
Ở nhà khá giả, ngay sau cổng hoặc giữa sân trước cửa chính thường có một bức bình phong xây gạch, đắp hoạ tiết, có khi gắn bể cạn trồng cây, non bộ. Bình phong che tầm nhìn vào nhà, làm đẹp sân, và theo quan niệm xưa ngăn điều không lành đi thẳng vào nhà. Bể cạn và non bộ phía trước tạo một cảnh nhỏ cho chủ nhà ngắm từ hiên.
Ở các nhà thờ họ, bình phong thường đắp chữ Hán như chữ Phúc, chữ Thọ, hoặc hình hổ, hình long mã. Nhiều nhà thờ họ ở làng cổ Bắc Bộ còn giữ bình phong vữa vôi trăm năm, rêu phủ.
Một buổi sáng qua cổng ngõ
Để hình dung nhịp sống quanh cổng ngõ quê xưa, thử đi theo một ngày:
- Sáng sớm: người nhà mở cổng, dắt trâu ra đồng. Cổng mở suốt ngày, chỉ khép hờ cho gà khỏi chạy ra đường.
- Trưa: khách đến đứng ở cổng gọi vọng vào, không tự ý bước vào sân. Chủ nhà ra tận ngõ đón.
- Chiều: trẻ con chơi ở đầu ngõ, chờ bố mẹ đi chợ về.
- Tối: cổng đóng, cài then. Muốn vào phải gọi cửa. Người đi đêm trong làng nghe tiếng chó sủa là biết đang qua ngõ nhà ai.
Thói quen "đứng ngoài cổng gọi" vẫn còn ở nhiều vùng quê. Khách lạ tự đẩy cổng đi thẳng vào sân là điều thất lễ, lại dễ bị chó nhà cắn.
Cổng ngõ trong làng cổ hôm nay
Ở làng cổ Đường Lâm (Sơn Tây, Hà Nội), nhiều nhà còn giữ cổng có mái và ngõ tường đá ong, nối vào hệ ngõ xóm dạng xương cá. Đi bộ ở đó vào sáng sớm có thể thấy cả chuỗi lớp lang: đường làng, ngõ xóm, cổng nhà, sân gạch, hiên, cửa gỗ. Ở các làng cổ như Cự Đà (Hà Nội), Nôm (Hưng Yên), cũng còn nhiều cổng nhà cũ.
Ở đa số làng quê khác, cổng tre đã thay bằng cổng sắt, rào xanh thay bằng tường cao. Cổng sắt cao, tường kín giúp an toàn hơn nhưng mất đi phần "mềm" của lối vào: người đi qua không còn nhìn thấy sân, không còn chuyện trò qua hàng rào.
Giữ lại tinh thần cổng ngõ khi xây nhà mới
- Để một khoảng ngõ hoặc sân đệm giữa cổng và cửa chính, dù chỉ vài mét, thay vì cửa nhà sát đường.
- Dùng hàng rào cây xanh hoặc tường thấp có cây leo một phần, để nhà thoáng và mềm hơn.
- Đặt cổng lệch hoặc có một khóm cây, bể nước chắn tầm nhìn thẳng vào phòng khách.
- Làm mái che nhỏ ở cổng cho khách đứng tránh mưa nắng khi chờ.
Góc nhìn hôm nay
Cổng ngõ là thứ người xa quê nhớ nhất. Nhiều bài thơ, bài hát về quê đều nhắc "đầu ngõ", "cổng làng", "bờ rào". Nếu muốn ghi lại ký ức ấy cho thế hệ sau, một cách đơn giản là chụp ảnh và vẽ lại sơ đồ lối vào nhà ông bà: cổng ở đâu, ngõ đi thế nào, sân gạch ra sao, trước khi những thứ ấy biến mất trong lần xây sửa tới.
Câu hỏi thường gặp
Cổng ngõ là gì?
Cổng ngõ là toàn bộ lối vào riêng của một gia đình ở nông thôn: con ngõ dẫn từ đường làng vào nhà và chiếc cổng có cánh đóng mở ở đầu hoặc cuối ngõ. Đây là lớp đầu tiên trước sân, hiên và cửa nhà.
Vì sao cổng nhà quê thường không thẳng cửa chính?
Để kín đáo, chắn gió, phù hợp thế đất, và theo quan niệm phong thuỷ dân gian rằng lối vào nên uốn khúc. Nhiều nhà còn đặt bình phong hay bể cạn sau cổng để chắn tầm nhìn.
Bình phong trước nhà có tác dụng gì?
Bình phong che tầm nhìn từ cổng vào trong nhà, làm đẹp sân và chắn gió. Theo quan niệm xưa, nó còn ngăn điều không lành đi thẳng vào nhà, nhưng đó là tín ngưỡng dân gian.
Xem cổng nhà cổ Bắc Bộ ở đâu?
Làng cổ Đường Lâm ở Sơn Tây, Hà Nội còn nhiều cổng có mái và tường đá ong. Các làng cổ như Cự Đà, Nôm cũng giữ được nhiều cổng nhà cũ.